पाल्कची सामुद्रधुनी

पाल्कची सामुद्रधुनी ही भारत आणि श्रीलंका यांना वेगळी करणारी एक उथळ सामुद्रधुनी आहे. ती भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील पांबन बेट आणि श्रीलंकेच्या उत्तर प्रांतातील मन्नार बेट यांच्यामध्ये आहे. ही सामुद्रधुनी बंगालच्या उपसागराला लक्षद्वीप समुद्राशी जोडते. तिची लांबी सुमारे १३७ किमी आहे. रुंदी सुमारे ६४ ते १३७ किमी आहे. दक्षिणेस रामसेतूची वाळूची रांग तिला मन्नारच्या आखातापासून वेगळी करते. सामुद्रधुनीचे नाव मद्रासचे गव्हर्नर रॉबर्ट पाल्क यांच्यावरून पडले आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	सामुद्रधुनी
जोडणी	बंगालचा उपसागर ते लक्षद्वीप समुद्र
उत्तरेकडील बाजू	पांबन बेट, रामेश्वरम, भारत
दक्षिणेकडील बाजू	मन्नार बेट, श्रीलंका
लांबी	सुमारे १३७ किमी
रुंदी	सुमारे ६४ ते १३७ किमी
सर्वाधिक खोली	सुमारे ३५ मीटर
मध्य भागातील खोली	सुमारे २० मीटर
वाळूच्या रांगांजवळील खोली	सुमारे १ ते ३ मीटर
सीमेवरील देश	भारत, श्रीलंका
प्रमुख शहरे	रामेश्वरम, जाफना

सामुद्रधुनीचा मध्य भाग सुमारे २० मीटर खोल आहे. सर्वाधिक खोली सुमारे ३५ मीटर आहे. मात्र वाळूच्या रांगांजवळ खोली फक्त एक ते तीन मीटर असते. त्यामुळे मोठ्या जहाजांना या मार्गाने जाता येत नाही.

सामुद्रधुनीत वैगईसारख्या अनेक नद्या येऊन मिळतात. त्यामुळे किनाऱ्यालगतचे पाणी कमी खारट होते. पाल्कचे आखात हा या सामुद्रधुनीचा नैर्ऋत्य भाग मानला जातो.

रामसेतू

मन्नार बेट आणि रामेश्वरम बेट यांच्यामध्ये वाळूच्या ठिबक्यांची एक रांग आहे. तिला रामसेतू किंवा ॲडम्स ब्रिज म्हणतात. ही रांग सुमारे ४८ किमी लांब आहे. ती मन्नारच्या आखाताला पाल्कच्या सामुद्रधुनीपासून वेगळी करते.

या रांगेतील काही वाळूचे ठिबके कोरडे असतात. बहुतेक ठिकाणी खोली एक मीटरपेक्षाही कमी असते. त्यामुळे ही रांग नौकानयनास मोठा अडथळा ठरते. इ.स. १८३८ पासून येथे खोलीकरणाचे प्रयत्न सुरू झाले, पण ते फारसे यशस्वी झाले नाही.

भूगर्भशास्त्रीय पुराव्यांनुसार पूर्वी भारत आणि श्रीलंका यांना जोडणारा जमिनीचा दुवा येथे होता. कालांतराने तो तुटला, असे अभ्यास सांगतात. रामायणातील सेतूबंधाची कथा या भागाशी जोडली जाते.

वाहतूक व व्यापार

वाळूच्या रांगांमुळे मोठी जहाजे पाल्कच्या सामुद्रधुनीतून जाऊ शकत नाहीत. त्यांना श्रीलंकेभोवती फिरून लांबचा मार्ग घ्यावा लागतो. यामुळे प्रवासाचे अंतर आणि खर्च वाढतो.

रामेश्वरम आणि जाफना ही या भागातील प्रमुख शहरे आहेत. रामेश्वरम हे प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ आहे. तेथून मन्नारला जाण्यासाठी पूर्वी होड्यांची सेवा होती. सध्या या मार्गावरील प्रवास मर्यादित आहे.

या भागातील मुख्य व्यवसाय मच्छीमारी आहे. भारतीय आणि श्रीलंकेतील मच्छीमार एकाच पाण्यात मासेमारी करतात. त्यामुळे हक्कांबाबत वेळोवेळी वाद निर्माण होतात. अनेकदा ताब्यात घेण्याच्या घटनाही घडल्या आहेत.

पर्यावरण

पाल्कच्या सामुद्रधुनीत समुद्री गवताची मोठी कुरणे आहेत. ही कुरणे डुगोंग, कासवे आणि अनेक माशांना अन्न देतात. प्रवाळखडकही काही भागात आढळतात.

पाल्कच्या आखातातील उथळ पाण्यामुळे तेथे प्रवाळांना तग धरणे कठीण जाते. तापमान वाढल्यावर प्रवाळांचे विरंगुळणे होते, असे अभ्यासांत आढळले आहे. इ.स. २०१९ मध्ये मंडपम आणि पाल्कच्या आखातात असे विरंगुळणे नोंदवले गेले.

सामुद्रधुनीच्या किनाऱ्यावर खारफुटी आणि वाळूचे ठिबके आहेत. हे परिसर वादळांपासून संरक्षण देतात. जास्त मासेमारी आणि बेकायदा गाळ काढणे हे येथील मुख्य धोके आहेत.

बेटे व वस्ती

पाल्कच्या सामुद्रधुनीतील प्रमुख बेटे म्हणजे रामेश्वरमजवळील पांबन बेट आणि श्रीलंकेतील मन्नार बेट. पांबन बेट भारताच्या मुख्य भूमीशी पंबन पुलाने जोडलेले आहे.

रामेश्वरम हे या भागातील सर्वांत मोठे शहर आणि धार्मिक केंद्र आहे. तेथे रामनाथस्वामी मंदिर आहे. दरवर्षी लाखो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

मन्नार बेटावर श्रीलंकेतील तमिळ लोकांची वस्ती आहे. तेथून जाफना आणि कोलंबोकडे रस्ते जातात. बेटावर मच्छीमारी आणि शेती हे मुख्य व्यवसाय आहेत.

सामुद्रधुनीच्या किनाऱ्यावर अनेक लहान खेडी आहेत. येथील लोकांचे जीवन समुद्रावर अवलंबून आहे. होड्या आणि लहान नौका या भागातील वाहतुकीचे प्रमुख साधन आहेत.

सामरिक महत्त्व

पाल्कची सामुद्रधुनी भारतासाठी सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाची आहे. श्रीलंकेच्या जवळ असल्याने या भागात सागरी देखरेख आवश्यक असते. भारतीय तटरक्षक दल या भागात नियमित गस्त घालते.

सामुद्रधुनीतील उथळपणामुळे मोठ्या युद्धनौका येथून जाऊ शकत नाहीत. त्यामुळे लष्करीदृष्ट्या या मार्गाचा मर्यादित उपयोग होतो. मात्र लहान नौकांसाठी तो उपयुक्त आहे.

भारत आणि श्रीलंका यांमधील मच्छीमारी हक्कांचा प्रश्न याच भागात केंद्रित आहे. दोन्ही देशांनी या विषयावर वेळोवेळी चर्चा केल्या आहेत. स्थानिक मच्छीमारांसाठी हा प्रश्न उपजीविकेशी जोडलेला आहे.

जाफना आणि रामेश्वरम यांमधील जहाजसेवा पुन्हा सुरू करण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. अशी सेवा सुरू झाल्यास प्रवासाचे अंतर आणि खर्च दोन्ही कमी होतील.

हवामान व मोसमी पाऊस

पाल्कच्या सामुद्रधुनीच्या परिसरात उष्णकटिबंधीय हवामान आहे. ईशान्य मोसमी वाऱ्यांमुळे ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात पाऊस पडतो. हा भाग चक्रीवादळांसाठीही संवेदनशील आहे.

उन्हाळ्यात तापमान मोठ्या प्रमाणात वाढते. उथळ पाण्यामुळे पाण्याचे तापमानही वेगाने वाढते. यामुळे प्रवाळांवर ताण येतो.

संशोधन

या भागातील प्रवाळ, समुद्री गवत आणि डुगोंग यांचा अभ्यास अनेक संस्था करतात. रामेश्वरम आणि मंडपम येथे संशोधन केंद्रे आहेत.

पाण्याची खोली, प्रवाह आणि गाळ यांचा अभ्यासही सतत होतो. उथळ सामुद्रधुनी असल्याने येथील तळाची रचना वेगाने बदलते.

संरक्षित क्षेत्रे

पाल्कच्या सामुद्रधुनीलगतचा परिसर काही भागांत संरक्षित आहे. मन्नारच्या आखातातील २१ बेटे समुद्री राष्ट्रीय उद्यानात येतात. तेथील प्रवाळखडक आणि समुद्री गवत संरक्षित आहे.

पाल्कच्या आखातातील समुद्री गवताची कुरणे डुगोंगसाठी महत्त्वाची आहेत. या कुरणांचे संवर्धन हे स्थानिक प्रशासनाचे प्राधान्य आहे.

मासेमारीसाठी काही काळ बंदी असते. यामुळे माशांच्या साठ्याला विश्रांती मिळते. मच्छीमारांना पर्यायी उपजीविकेसाठी प्रशिक्षणही दिले जाते.

सामुद्रधुनीच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणात मच्छीमारी होते. भारत आणि श्रीलंका या दोन्ही देशांतील मच्छीमार एकाच सागरी भागात काम करतात.

पाण्याची खोली कमी असल्याने मोठ्या जहाजांची ये-जा मर्यादित आहे. त्यामुळे येथील व्यापार प्रामुख्याने स्थानिक स्वरूपाचा राहिला आहे.

किनाऱ्यावरील वाळूच्या रांगा सतत बदलत असतात. त्यामुळे नकाशे आणि मार्ग वेळोवेळी अद्ययावत करावे लागतात.

सामुद्रधुनीच्या दोन्ही बाजूंस वाळूचे किनारे आहेत. किनाऱ्यावर होड्या आणि मच्छीमारीची साधने दिसतात.

रामेश्वरमपासून धनुषकोडीपर्यंतचा किनारा वाळूच्या रांगांसाठी ओळखला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६