व्हर्सायचा राजवाडा

व्हर्सायचा राजवाडा हा फ्रान्सच्या पॅरिसजवळील व्हर्साय नगरातील राजवाडा असून तो सतराव्या शतकातील फ्रेंच कलेचे सर्वात मोठे उदाहरण मानला जातो. सुरुवातीला ही जागा लुई तेरावा याच्या शिकारीसाठीची छोटी इमारत होती. लुई चौदावा याने तिचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार करून १६८२ मध्ये आपला दरबार व सरकार तेथे हलवले. त्यानंतर फ्रेंच राज्यक्रांतीपर्यंत हा राजवाडा राजसत्तेचे केंद्र राहिला. १९व्या शतकात याचे रूपांतर संग्रहालयात झाले. १९१९ मध्ये पहिल्या महायुद्धाचा अंत करणारा व्हर्सायचा करार याच राजवाड्यातील आरशांच्या सभागृहात स्वाक्षरीसाठी ठेवला गेला. १९७९ मध्ये युनेस्कोने राजवाडा व उद्यान यांना जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केले.

माहिती

व्हर्सायचा परिसर अनेक शतकांपासून अस्तित्वात होता, मात्र १६२४ मध्ये लुई तेरावा याने येथे विटा व दगडांची छोटी इमारत बांधली. लुई चौदावा याला हे स्थान आवडले आणि १६६१ पासून त्याने मोठ्या प्रमाणात बांधकाम सुरू केले. आजच्या राजवाड्यात सुमारे २,३०० खोल्या असून एकूण क्षेत्रफळ सुमारे ६३,१५४ चौरस मीटर आहे. राजवाड्याच्या उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे ८०० हेक्टर आहे. राजवाड्याच्या संग्रहात सुमारे ६०,००० कलाकृती ठेवलेल्या आहेत. दरवर्षी सुमारे साठ लाखांहून अधिक पर्यटक येथे भेट देतात. हे स्थळ आज राष्ट्रीय संग्रहालय म्हणून कार्यरत आहे. राजवाड्याच्या मुख्य इमारतीशिवाय उद्यानात अनेक स्वतंत्र इमारती असल्याने संपूर्ण परिसर एका मोठ्या नियोजित शहरासारखा वाटतो. राजवाड्याच्या पूर्व-पश्चिम अक्षावर उभारलेली रचना उद्यानाच्या सरळ मार्गांशी जुळवून घेतली आहे. यामुळे इमारत व निसर्ग एकाच रचनेचे अंग वाटतात.

लुई चौदावा आणि दरबार

लुई चौदावा याने १६६१ पासून १७१५ मधील आपल्या मृत्यूपर्यंत राजवाड्यावर सतत काम चालवले. त्याने केवळ इमारतच नव्हे, तर दरबारातील शिष्टाचाराचीही एक तपशीलवार पद्धत विकसित केली. उमरावांना वर्षाचा मोठा भाग व्हर्सायला घालवावा लागत असे, त्यामुळे ते राजाच्या नियंत्रणाखाली राहत असत. राजवाड्यात संगीत, नाट्य व सजावटीच्या कला यांना राजाश्रय मिळाला. अनेक शास्त्रीय अकादमी स्थापन होऊन त्यांना राजवाड्यातून पाठबळ मिळाले. विदेशी राजदूतांचे स्वागत आरशांच्या सभागृहात केले जात असे. ६ ऑक्टोबर १७८९ रोजी पॅरिसमधून आलेल्या गर्दीने राजवाड्यावर चाल करून लुई सोळावा व मारी आंत्वानेत यांना पॅरिसला नेले आणि राजसत्तेचे केंद्र पुन्हा पॅरिसकडे सरकले.

बांधकामाचे टप्पे

१६६१ नंतरचे पहिले मोठे काम वास्तुविशारद लू व्हो यांच्या नेतृत्वाखाली झाले. १६७८ नंतर जुल्स हार्दुइन-मान्सार यांनी राजवाड्याची मोठ्या प्रमाणात पुनर्रचना केली आणि त्याला सुसंगत, गंभीर व भव्य स्वरूप दिले. आरशांचे सभागृह, ओरेंजरी आणि ग्रँड त्रियानों ही त्यांची प्रमुख कामे मानली जातात. राजाची स्वतःची खोली, देवघर आणि उत्तर व दक्षिण असे दोन मोठे विभाग या टप्प्यांत उभारले गेले. लुई पंधरावा व लुई सोळावा यांनीही काही भर घातली, विशेषतः लहान खोल्यांच्या सजावटीत. राजवाड्याची बांधणी सुमारे दीडशे वर्षे सुरू राहिली आणि त्यात त्या काळातील सर्वोत्तम कारागीर सहभागी झाले.

तपशील	माहिती
स्थान	व्हर्साय, फ्रान्स
दरबाराचे स्थलांतर	१६८२
खोल्यांची संख्या	सुमारे २,३००
उद्यानाचे क्षेत्रफळ	सुमारे ८०० हेक्टर
संग्रहालय स्थापना	१८३७
व्हर्सायचा करार	१९१९
जागतिक वारसा समावेश	१९७९

आरशांचे सभागृह आणि कला

आरशांचे सभागृह हे राजवाड्याचे सर्वात प्रसिद्ध अंतर्गत स्थान आहे. त्याची लांबी सुमारे ७३ मीटर असून एका बाजूला १७ मोठ्या खिडक्या आणि दुसऱ्या बाजूला तेवढ्याच आरसे-कमानी आहेत. सभागृहात एकूण ३५७ आरसे वापरण्यात आले आहेत. कमालीच्या रचनेमुळे दिवसा उद्यानातील प्रकाश आत परावर्तित होतो आणि संध्याकाळी मेणबत्त्यांचा प्रकाश द्विगुणित होतो. छतावरील भित्तिचित्रे लुई चौदावा याच्या कारकिर्दीतील घटनांचे वर्णन करतात. हे सभागृह आजही अधिकृत स्वागतसमारंभांसाठी वापरले जाते. राजवाड्यातील सजावटीत संगमरवरी, सोनेरी नक्षी, गालिचे व काचेच्या वस्तूंचा मोठ्या प्रमाणात वापर झाला आहे.

बागा आणि उद्यान

राजवाड्याच्या उद्यानाची रचना आंद्रे ल नोत्र यांनी केली. उद्यानात सरळ रेषांत विभागलेले मार्ग, कापलेल्या वनस्पतींच्या रांगा, तलाव व कारंजी यांचा समावेश आहे. ग्रँड काल आणि पेटित काल हे दोन मोठे जलाशय उद्यानाच्या रचनेचा केंद्रबिंदू आहेत. तत्कालीन जलतंत्रज्ञांनी उभारलेली कारंज्यांची व्यवस्था अभियांत्रिकीचे उदाहरण मानली जाते. उद्यानात ग्रँड त्रियानों, पेटित त्रियानों आणि राणीचे गाव अशा स्वतंत्र इमारती आहेत. या सर्व रचनांमुळे राजवाडा व त्याचे उद्यान एकत्रितपणे एक नियोजित परिसर तयार करतात.

क्रांतीनंतर आणि संग्रहालय

क्रांतीनंतर राजवाड्याचे राजेशाही निवासस्थान म्हणून स्वरूप संपले. सुरुवातीच्या काळात त्यातील मौल्यवान वस्तू बाहेर काढल्या गेल्या. १८३७ मध्ये राजा लुई-फिलिप याने येथे फ्रान्सच्या इतिहासाचे संग्रहालय स्थापन केले आणि खोल्यांत ऐतिहासिक व्यक्ती व घटनांची चित्रे लावली गेली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला संग्रहालयाच्या अधिकाऱ्यांनी मध्यवर्ती भाग पुन्हा राजेशाही स्वरूपात सजवण्याचे काम हाती घेतले. पहिल्या महायुद्धात राजवाडा बंद ठेवला गेला होता. १९१९ मध्ये शांतता करारासाठी हे स्थळ निवडल्याने ते पुन्हा जगाच्या लक्षात आले. त्यानंतर दुरुस्तीसाठी मोठी आर्थिक मदत मिळाली आणि पुनर्संचयनाचे काम पुढे सरकले.

पर्यटन आणि व्यवस्थापन

व्हर्साय हे फ्रान्समधील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्मारकांपैकी एक आहे. राजवाड्याच्या आत प्रवेश ठराविक वेळेच्या तिकिटांद्वारे नियंत्रित केला जातो आणि काही भाग वेगळ्या फेरीत पाहावे लागतात. संग्रहालयाच्या कामासाठी स्वतंत्र कर्मचारी वर्ग आहे, ज्यात संवर्धन तज्ज्ञ, संशोधक व मार्गदर्शक यांचा समावेश होतो. उद्यानातील कारंजी ठराविक दिवसांतच चालवली जातात, कारण पाण्याचा वापर मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. गर्दीचे नियोजन, सुरक्षा आणि हवामानाचा परिणाम यांवर उपाययोजना सुरू आहेत. पर्यटनातून मिळणारे उत्पन्न पुनर्संचयनाच्या खर्चासाठी महत्त्वाचे ठरते.

संवर्धन आणि आजचे स्वरूप

व्हर्सायचे संवर्धन हे मोठ्या प्रमाणातील पुनर्संचयनाचे उदाहरण मानले जाते. अनेक खोल्यांतील मूळ सजावट व फर्निचर यांची पुनर्रचना केली गेली आहे. १९९६ पासून या परिसराचे व्यवस्थापन स्वतंत्र सार्वजनिक संस्थेकडे आहे. संग्रहालयातील चित्रे, शिल्पे व सजावटीच्या वस्तूंचे जतन व संशोधन नियमितपणे चालते. राजवाड्यातील काही भाग अजूनही अधिकृत कार्यक्रमांसाठी राखीव असल्याने पर्यटकांसाठी सर्व भाग एकाच वेळी खुले नसतात. गर्दीचे नियोजन आणि हवामानाचा परिणाम यांवर उपाययोजना सुरू आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६