उत्तर समुद्र

उत्तर समुद्र हा अटलांटिक महासागराचा एक उथळ उपसमुद्र आहे. ते ब्रिटनच्या बेटांना युरोप खंडापासून वेगळे करते. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ५,७०,००० चौरस किलोमीटर आहे. समुद्राची सरासरी खोली सुमारे ९५ मीटर आहे. नॉर्वेच्या किनाऱ्यालगतच्या खंदकात खोली सुमारे ७०० मीटरपर्यंत जाते. सपाट आणि उथळ तळामुळे येथे मासेमारी आणि समुद्री वाऱ्यावरील वीजनिर्मिती मोठ्या प्रमाणात होते.

माहिती

पश्चिमेला ब्रिटन आणि पूर्वेला नॉर्वे व डेन्मार्क आहेत. दक्षिणेला जर्मनी, नेदरलँड्स, बेल्जियम आणि फ्रान्सचा किनार आहे. दक्षिणेला डोव्हरच्या सामुद्रधुनीतून ते इंग्लिश चॅनेलला मिळते. पूर्वेला स्कॅजेराक आणि काटेगाट या मार्गांनी ते बाल्टिक समुद्राला जोडले जाते. समुद्राच्या किनाऱ्यावर अनेक लहान बेटे आहेत. शेटलँड, ऑर्कनी आणि हेल्गोलँड ही त्यातील प्रमुख बेटे आहेत.

भूगोल

हा समुद्र युरोपच्या खंडमंचावर वसलेला आहे. त्यामुळे तो बहुतेक ठिकाणी उथळ आहे. दक्षिणेकडील भागात खोली फक्त २० ते ५० मीटर आहे. उत्तरेकडे जाताना खोली हळूहळू वाढते. मध्यभागात डॉगर बँक नावाचा मोठा उंचवटा आहे. तेथे पाण्याची खोली १५ ते ३६ मीटरपर्यंत कमी होते. नॉर्वेच्या किनाऱ्यालगत एक खोल खंदक आहे. तो सुमारे ७०० मीटर खोल आहे. हिमयुगात येथील मोठा भाग कोरडी जमीन होता. त्या जमिनीला डॉगरलँड असे म्हणतात. समुद्राची पातळी वाढल्यावर ती बुडाली. या भागातील तळावर आजही जुन्या नद्यांच्या खुणा आढळतात.

उत्तर समुद्रावर वर्षभर जोरदार वारे वाहतात. अटलांटिकमधून येणारे वारे येथे अडकतात. यामुळे लाटा मोठ्या होतात. जहाजांसाठी हा समुद्र धोकादायक मानला जातो. धुके आणि वादळे यामुळे दृष्टी कमी होते. जोरदार प्रवाहामुळे नौकांचे नियंत्रण कठीण होते. याच वाऱ्यांमुळे येथे वीजनिर्मिती सोयीची झाली आहे. समुद्रातील पवनचक्र वर्षभर वीज देतात.

व्यापार आणि ऊर्जा

१९६० च्या दशकात येथे तेल आणि वायूचे मोठे साठे सापडले. एकोफिस्क आणि फोर्टीज ही येथील प्रमुख क्षेत्रे आहेत. या शोधामुळे नॉर्वे आणि ब्रिटनच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा बदल झाला. समुद्राच्या उथळ तळामुळे येथे वाऱ्यावरील वीजनिर्मिती सोयीची झाली. ब्रिटन, जर्मनी, डेन्मार्क आणि नेदरलँड्सने मोठे पवनचक्र उभारले आहेत. हा भाग आज जगातील प्रमुख पवनऊर्जा क्षेत्र बनला आहे. रॉटरडॅम, हॅम्बर्ग आणि ॲंटवर्प ही येथील मोठी बंदरे आहेत. या बंदरांमधून युरोपातील मोठ्या प्रमाणातील व्यापार चालतो. जहाजवाहतूक जगातील सर्वात व्यस्त मार्गांपैकी एक आहे. समुद्राच्या तळावरून वाळू आणि रेव मोठ्या प्रमाणात उपसली जाते. हे साहित्य बांधकामासाठी वापरले जाते. यामुळे येथील तळाचे स्वरूप काही भागात बदलले आहे.

वाहतूक, बंदरे आणि किनारे

उत्तर समुद्र हा युरोपातील सर्वात व्यस्त जलमार्गांपैकी एक आहे. येथून जाणारी जहाजे अटलांटिक महासागर आणि बाल्टिक समुद्र यांना जोडतात. रॉटरडॅम हे युरोपमधील सर्वात मोठे बंदर मानले जाते. हॅम्बर्ग, ॲंटवर्प, झेब्रुगे आणि ले हाव्र ही इतर प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून जगभर मालमत्ता पाठवली जाते. राईन, एल्ब, म्यूज आणि शेल्ट या नद्या युरोपच्या अंतर्गत भागांना समुद्राशी जोडतात. यामुळे मोठ्या जहाजांपासून लहान नौकांपर्यंत सर्वांना वाहतुकीचा मार्ग मिळतो. किनाऱ्यावरील काही भाग खूपच उथळ आहेत. तेथे मोठ्या जहाजांना मार्ग काढण्यासाठी सतत खोलीकरण करावे लागते. यामुळे वाहतुकीचा खर्च वाढतो. पश्चिमेला ब्रिटनचा खडकाळ किनारा आहे. पूर्वेला नॉर्वेच्या खोऱ्यांची रांग आहे. दक्षिणेला नेदरलँड्सचा सपाट किनारा आहे. तेथील मोठा भाग समुद्रसपाटीपेक्षा खाली आहे. या देशांनी समुद्रापासून संरक्षणासाठी मोठे बंधारे बांधले आहेत. हे बंधारे वादळी लाटांना रोखतात.

इतिहास

हिमयुगानंतर या भागातील जमीन हळूहळू बुडाली. त्यामुळे ब्रिटन युरोपपासून वेगळे झाले. मध्ययुगात हान्सा व्यापारी संघटनेचे वर्चस्व होते. या संघटनेने बाल्टिक आणि उत्तर समुद्रात मोठा व्यापार उभारला. पुढे नेदरलँड्स आणि ब्रिटनची जहाजे येथे प्रबळ झाली. यामुळे युरोपातील व्यापाराचे केंद्र याच भागात आले. शतकानुशतके येथे हेरिंग आणि कॉड मासे पकडले जात असत. सुकवलेले मासे दूरच्या प्रदेशांत नेले जात असत. अतिमासेमारीमुळे विसाव्या शतकात काही साठे कोसळले. यामुळे मासेमारीवर कडक नियम लागू झाले. आज कोटा पद्धतीने मासेमारीचे प्रमाण ठरवले जाते. शास्त्रीय अभ्यासाच्या आधारे हे कोटा ठरवतात.

पर्यावरण

समुद्रात मासेमारी शतकानुशतके चालू आहे. हेरिंग, कॉड आणि मॅकरेल हे येथील प्रमुख मासे आहेत. अतिमासेमारीमुळे काही प्रजातींचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात घटले आहे. त्यामुळे अनेक देशांनी मासेमारीवर मर्यादा घातल्या आहेत. समुद्राच्या दक्षिण भागात प्रदूषणाचे प्रमाण जास्त आहे. नद्यांमधून येणारे सांडपाणी आणि खते समुद्रात मिसळतात. त्यामुळे काही भागात शैवालांची वाढ अनियंत्रित होते. वादळे, धुके आणि जोरदार प्रवाह यामुळे प्रवास कठीण होतो. तेलगळती आणि जहाजांच्या अपघातांमुळे पर्यावरणाला हानी होते. किनाऱ्यावरील देशांनी मिळून काही करार केले आहेत. या करारांतर्गत प्रदूषण कमी करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे.

समुद्रात कचरा आणि प्लास्टिक मोठ्या प्रमाणात साचते. यामुळे पक्षी आणि मासे यांना हानी होते. काही भागांमध्ये संरक्षित सागरी क्षेत्रे तयार केली आहेत. या भागात मासेमारीवर बंधने आहेत. यामुळे माशांचे साठे पुन्हा वाढण्यास मदत होते. समुद्रात सील आणि डॉल्फिन आढळतात. किनाऱ्याजवळ अनेक प्रकारचे पक्षी राहतात. उथळ तळावर शंख आणि इतर लहान जीव राहतात. हे जीव माशांसाठी अन्नाचा आधार आहेत. काही भागांमध्ये प्रवाळ आढळतात. मात्र थंड पाण्यामुळे ते मर्यादित आहेत. किनाऱ्यावरील खडकांवर समुद्री पक्ष्यांच्या मोठ्या वसाहती आहेत. काही बेटांवर सील प्रजनन करतात. या भागांना संरक्षित दर्जा देण्यात आला आहे. मासेमारी आणि पक्ष्यांचे अन्न यांच्यात स्पर्धा असते.

संदर्भ

1. Encyclopaedia Britannica — North Sea
2. European Environment Agency — North Sea region
3. OSPAR Commission — North-East Atlantic
4. International Hydrographic Organization
5. NOAA — Atlantic Ocean regions

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६