नरिंदर सिंग कपानी

नरिंदर सिंग कपानी हे भारतीय वंशाचे अमेरिकी भौतिकशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी काचेच्या तंतूंमधून प्रतिमा पाठवण्याची पद्धत विकसित करून तंतुप्रकाशिकी (fibre optics) या क्षेत्राची पायाभरणी केली. १९६० मध्ये त्यांनी तंतुप्रकाशिकी हा शब्द प्रचलित केला आणि या विषयावरील पहिले पुस्तक लिहिले. म्हणूनच त्यांना तंतुप्रकाशिकीचे जनक असे म्हटले जाते.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९९९ मध्ये फॉर्च्यून या नियतकालिकाने त्यांचा विसाव्या शतकातील सात विसरलेल्या नायकांमध्ये समावेश केला.

बालपण आणि शिक्षण

नरिंदर सिंग कपानी यांचा जन्म ३१ ऑक्टोबर १९२६ रोजी पंजाबमधील मोगा येथे शीख कुटुंबात झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण डेहराडून येथे झाले आणि पदवी त्यांनी आग्रा विद्यापीठातून घेतली.

काही काळ त्यांनी भारतीय आयुध कारखाना सेवेत अधिकारी म्हणून काम केले. १९५२ मध्ये ते लंडनला गेले आणि इंपीरियल कॉलेजमध्ये प्रकाशिकी विषयात संशोधन सुरू केले. १९५५ मध्ये त्यांना पीएच.डी. पदवी मिळाली.

संशोधन क्षेत्र

इंपीरियल कॉलेजमध्ये हॅरॉल्ड हॉपकिन्स यांच्यासोबत काम करताना १९५३ मध्ये त्यांनी काचेच्या तंतूंच्या गठ्ठ्यातून स्पष्ट प्रतिमा पाठवण्यात यश मिळवले. हे संशोधन १९५४ मध्ये प्रकाशित झाले. यामुळे चांगल्या दर्जाची प्रतिमा तंतूंद्वारे पाठवणे प्रथमच शक्य झाले.

पुढे त्यांचे काम लेसर, वैद्यकीय उपकरणे, सौर उर्जा आणि प्रदूषण मापन या क्षेत्रांपर्यंत विस्तारले. त्यांच्या नावावर शंभराहून अधिक पेटंट आहेत आणि त्यांनी अनेक शोधनिबंध तसेच पुस्तके लिहिली.

प्रमुख कामगिरी

१९६० मध्ये त्यांनी कॅलिफोर्नियातील पालो अल्टो येथे ऑप्टिक्स टेक्नॉलॉजी इंक. ही कंपनी सुरू केली आणि तंतुप्रकाशिकीवर संशोधन केले. पुढे त्यांनी कॅप्ट्रॉन आणि के२ ऑप्ट्रोनिक्स या कंपन्यांचीही स्थापना केली.

त्यांनी रोचेस्टर विद्यापीठ, कॅलिफोर्निया विद्यापीठ आणि स्टॅनफर्ड विद्यापीठांत अध्यापन केले. शीख कलेचे ते मोठे संग्राहक होते आणि १९६७ मध्ये त्यांनी शीख फाउंडेशनची स्थापना केली.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९९८ मध्ये ते रॉयल अकादमी ऑफ इंजिनीअरिंगचे फेलो झाले. २००४ मध्ये त्यांना प्रवासी भारतीय सन्मान मिळाला. २०२१ मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण देऊन सन्मानित केले.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

कपानी यांच्या संशोधनामुळे आजची वेगवान इंटरनेट केबल, वैद्यकीय एंडोस्कोपी आणि संवेदक तंत्रज्ञान उभे राहिले. भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञाने जागतिक तंत्रज्ञानाला दिलेले हे योगदान असामान्य मानले जाते. भारतात तंतुप्रकाशिकीच्या शिक्षण आणि संशोधनासाठी त्यांचे कार्य प्रेरणादायी ठरले आहे.

संदर्भ

1. Narinder Singh Kapany — English Wikipedia
2. Optica — अधिकृत संकेतस्थळ
3. भारत सरकार — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६