मुळेर किल्ला

मुळेर हा महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा डोंगरी किल्ला आहे. तो सटाणा तालुक्यातील बागलाण भागात वसला आहे. किल्ला साल्हेर-मुळेर या जोडीपैकी एक आहे. मुळेर शहराच्या दक्षिणेस सुमारे ३ किमी अंतरावर हा किल्ला आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे १,३१७ मीटर आहे. डोलबारी पर्वतरांगेत वसलेला हा किल्ला आसपासच्या अनेक लहान-मोठ्या दुर्गांनी वेढलेला आहे. आज किल्ला बेवारस अवस्थेत असला तरी त्याची तटबंदी आणि तोफा पर्यटकांना आकर्षित करतात.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	नाशिक
तालुका	सटाणा (बागलाण)
डोंगररांग	डोलबारी
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे १,३१७ मीटर
मुळेर शहरापासून अंतर	सुमारे ३ किमी
ताहाराबादपासून अंतर	सुमारे १५ किमी
किल्ल्याचे भाग	मुळेर, मोरा, हातगड
शिवाजी महाराजांकडे	इ.स. १६७२ च्या सुमारास
ब्रिटिशांकडे	१५ जुलै १८१८
प्रमुख तोफा	फत्ते-इ-लष्कर, रामप्रसाद, शिवप्रसाद
सध्याची स्थिती	बेवारस अवशेष

किल्ल्याचे तीन भाग आहेत. मुळेर, मोरा आणि हातगड अशी ही विभागणी आहे. यांपैकी मोरागड हा बालेकिल्ला मानला जातो. किल्ल्याची अर्धी चढण संपल्यावर एक माची लागते. त्या माचीवर जुन्या घरांचे अवशेष आणि एक मशीद आहे.

मुळेरला जाण्यासाठी मालेगाव-सटाणा-मुळेर असा मार्ग आहे. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाची बससेवा उपलब्ध आहे. किल्ला मालेगावच्या वायव्येस सुमारे ६२ किमी अंतरावर आहे.

इतिहास

मुळेरचा पहिला उल्लेख तारीख-इ-फीरोझशाही या फारसी ग्रंथात इ.स. १३४० मध्ये आला आहे. त्यावेळी मुळेर आणि साल्हेर हे दोन्ही किल्ले माणदेव नावाच्या सेनाधिकाऱ्याच्या ताब्यात होते. शाहजहान बादशहाच्या काळापर्यंत हा किल्ला बागुल वंशातील राजांच्या ताब्यात होता.

इंग्रज प्रवासी फिंच याने इ.स. १६१० मध्ये मुळेर आणि साल्हेर ही दोन्ही चांगली शहरे असल्याचे नमूद केले आहे. शाहजहानच्या काळात औरंगजेब दक्षिणेचा सुभेदार असताना त्याने प्रथम हा किल्ला ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी बागुल वंशी राजा भैरवसेन याने किल्ला कित्येक महिने मोठ्या शर्थीने लढवला. अखेर त्याला किल्ला औरंगजेबाला द्यावा लागला. औरंगजेबाने या किल्ल्याचे नाव औरंगगड असे ठेवले.

इ.स. १६६३ मध्ये सुरतेच्या लुटीच्या वेळी हे किल्ले शिवाजी महाराजांच्या ताब्यात होते. इ.स. १६७२ च्या सुमारास महाराजांनी हे किल्ले जिंकून घेतले. मोगलांसाठी हा मोठा धक्का होता. शिवाजींनंतर हे किल्ले पुन्हा मोगलांच्या ताब्यात गेले. पुढे इ.स. १७५० च्या सुमारास उत्तर पेशवाईत मुळेरसकट इतर किल्ले मराठ्यांच्या ताब्यात आले.

मराठी सत्तेच्या अवनतीनंतर १५ जुलै १८१८ रोजी हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. त्यावेळी तेथील किल्लेदार रामचंद्र जनार्दन फडणीस यांना माफी मिळाली. इ.स. १८१८ च्या शेवटच्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर किल्ल्यावर चार मोठ्या तोफा असल्याचे उल्लेख सापडतात.

वास्तुरचना व तोफा

किल्ल्याला आवश्यक तेथे सर्व ठिकाणी तटबंदी आहे. चढाई करताना निरनिराळे दरवाजे लागतात. एका विवरातून वर गेल्यानंतर बालेकिल्ला लागतो. माचीवर जुन्या घरांचे अवशेष आणि मशीद आहे.

बालेकिल्ल्यावर फत्ते-इ-लष्कर, रामप्रसाद आणि शिवप्रसाद नावाच्या तोफा आहेत. प्रत्येक तोफ सुमारे दोन मीटर लांबीची आहे. याशिवाय कचेरी, भडंगनाथाचे मंदिर, सुमारे पंधरा टाकी आणि दोन दारूखाने येथे आहेत. किल्ल्यावर एक जुने गणेश मंदिरही आहे.

तोफांची एक रंजक नोंद आहे. इ.स. १८१८ नंतरच्या काळात या तोफा जंगलात हरवल्या होत्या. इ.स. २०२१-२२ मध्ये शोधमोहिमेत रामप्रसाद आणि शिवप्रसाद या दोन तोफा सापडल्या. पुरातत्त्व खात्याच्या नाशिक विभागाच्या परवानगीने ६ मार्च २०२२ रोजी त्या बारा तासांत गडावर पोहोचवण्यात आल्या. चौथी तोफ इंग्रजांनी वितळवल्याचे काही नोंदींत म्हटले आहे.

चढाई व परिसर

मुळेर शहरातून किल्ल्यापर्यंतची वाट सुमारे ३ किमी आहे. चढाईसाठी साधारण दोन तास लागतात. पावसाळ्यात कातळ निसरडा होतो. उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता जाणवते.

गडावरून बागलाणचा विस्तृत परिसर दिसतो. आसपासच्या डोंगररांगा, साल्हेरचा उंच माथा आणि दूरवरची गावे नजरेच्या टप्प्यात येतात. हिवाळ्यात येथील हवामान गिर्यारोहणासाठी अनुकूल असते.

साल्हेर आणि मुळेर या दोन्ही किल्ल्यांना एकत्र भेट देण्याची परंपरा आहे. दोन्ही किल्ले जवळ असल्याने अनेक संघ दोन दिवसांत दोन्ही ठिकाणे पाहतात. मात्र दोन्हींच्याही वाटा दुर्गम आहेत आणि पुरेसा वेळ घ्यावा लागतो.

सध्याची अवस्था

महाराष्ट्रातील इतर अनेक किल्ल्यांप्रमाणे हा किल्लाही बेवारस अवस्थेत आहे. किल्ल्याचे शेजारचे दोन किल्ले मोरा आणि हातगडही त्याच स्थितीत आहेत. वर जाण्याच्या वाटा बंद झाल्यामुळे हातगडावर जाणे अवघड झाले आहे.

तटबंदीचे भाग कोसळले आहेत. मशीद, कचेरी आणि मंदिराची अवस्था जीर्ण आहे. गडावर निसर्गरम्य वातावरणाचा लाभ मिळतो. पण राहण्याची कोणतीही सुविधा नाही.

जागतिक वारसा यादीत साल्हेरचा समावेश झाल्यानंतर मुळेरकडेही पर्यटकांचा ओघ वाढण्याची शक्यता आहे. त्यासाठी वाटा आणि अवशेषांचे नियोजित संवर्धन आवश्यक आहे. स्थानिक संस्था वेळोवेळी स्वच्छता मोहिमा राबवतात.

पाण्याची सोय व टाकी

गडावर पाण्याची व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात होती. बालेकिल्ल्यावर सुमारे पंधरा टाकी असल्याचे उल्लेख आहेत. या टाक्यांमुळे वेढ्याच्या काळातही किल्लेदार टिकून राहू शकत होते.

गडावर दोन दारूखानेही आहेत. त्यात साठवलेला दारूगोळा किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी वापरला जात असे. तोफा आणि दारूगोळा यांमुळे मुळेर हा लष्करीदृष्ट्या सुसज्ज किल्ला होता.

माचीवर जुन्या घरांचे अवशेष आणि मशीद आहे. किल्ल्यात भडंगनाथाचे मंदिर आणि कचेरीही होती. कचेरीचा उपयोग किल्ल्याच्या कारभारासाठी होत असे.

गडाच्या बालेकिल्ल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी अनेक दरवाजे ओलांडावे लागतात. प्रत्येक दरवाजाजवळ तटबंदीचे बुरुज आहेत. ही रचना शत्रूची चढाई रोखण्यासाठी केली गेली होती.

भेटीची माहिती

मुळेरला जाण्यासाठी मालेगाव किंवा सटाणा येथून बसने पोहोचता येते. ताहाराबादहून किल्ल्याचे अंतर सुमारे १५ किमी आहे. साल्हेरवाडीहून ते सुमारे २२ किमी आहे.

गडावर राहण्याची सोय नाही. पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे लागते. चढाईसाठी साधारण दोन तास पुरतात. पावसाळ्यात कातळ निसरडा होतो, त्यामुळे पुरेसा काळजीपूर्वक प्रवास करावा लागतो.

हिवाळ्यातील महिने भेटीसाठी सर्वाधिक अनुकूल मानली जातात. या काळात हवामान थंड आणि आकाश स्वच्छ असते. दूरवरचे किल्लेही स्पष्ट दिसतात.

मुळेरच्या किल्ल्यावरून आसपासच्या डोंगररांगांचे विस्तृत दृश्य दिसते. बागलाणचा संपूर्ण प्रदेश नजरेच्या टप्प्यात येतो.

गडावरील दगडी बांधकामावर पावसाचा परिणाम झाला आहे. काही भागांत शेवाळ वाढले आहे.

गडावर जाण्याचा सर्वांत सोपा मार्ग मुळेर शहरातून जातो. या वाटेवर पाण्याची सोय नाही.

गडाच्या पायथ्याशी असलेल्या गावात जेवण आणि निवासाची सोय मिळते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६