वोल्फगांग आमाड्यूस मोझार्ट

वोल्फगांग आमाड्यूस मोझार्ट (२७ जानेवारी १७५६ – ५ डिसेंबर १७९१) हा ऑस्ट्रियन संगीतकार होता. त्याचा जन्म साल्झबर्ग येथे झाला आणि त्याचे बहुतेक प्रौढ आयुष्य व्हिएन्ना येथे गेले. बालपणीच त्याने युरोपभर दौरे करून संगीत सादर केले. त्याने ऑपेरा, सिंफनी, कन्सर्टो, चेंबर संगीत व धार्मिक संगीत अशा जवळपास सर्व प्रकारांत रचना केल्या. त्याच्या रचनांनी शास्त्रीय संगीताच्या पुढील वाटचालीवर मोठा प्रभाव टाकला. वयाच्या पस्तिसाव्या वर्षी त्याचे निधन झाले आणि त्याची अंतिम रचना अपूर्ण राहिली.

माहिती

मोझार्टचा जन्म २७ जानेवारी १७५६ रोजी साल्झबर्ग येथे झाला. त्याचे वडील लिओपॉल्ड मोझार्ट हे संगीतकार व व्हायोलिनवादक होते आणि आर्चबिशपच्या दरबारात काम करत असत. त्याची बहीण मारिया आना, जिला नॅनेर्ल म्हणत, हीही कीबोर्डवादक होती.

वर्ष	घटना
१७५६	साल्झबर्ग येथे जन्म
१७६२	युरोप दौऱ्याची सुरुवात
१७६९-७३	इटलीतील दौरे
१७८१	व्हिएन्नामध्ये स्थायिक
१७८२	कॉन्स्टान्झ वेबर यांच्याशी विवाह
१७८६	फिगारोचा लग्नाचा प्रयोग
१७९१	निधन; रेक्व्हिएम अपूर्ण

साल्झबर्ग व बालपणीचे दौरे

वयाच्या सहाव्या वर्षापासूनच मोझार्टने कीबोर्ड व व्हायोलिनवर सादरीकरण सुरू केले. १७६२ पासून वडिलांनी त्याला व बहिणीला घेऊन म्युनिक, व्हिएन्ना, पॅरिस व लंडन अशा अनेक शहरांत दौरे केले. या दौऱ्यांत त्यांनी राजदरबारांत सादरीकरणे केली आणि त्या काळातील प्रमुख संगीतकारांशी संपर्क आला.

लहान वयातच त्याने रचना करण्यास सुरुवात केली आणि त्याची काही सुरुवातीची कामे पुढे जतन झाली. १७६९ ते १७७३ या काळात त्याने इटलीचे दौरे केले, जिथे त्याला ऑपेरा व चर्च संगीताची परंपरा जवळून पाहण्याची संधी मिळाली. या अनुभवाचा त्याच्या पुढील रचनांवर स्पष्ट परिणाम दिसतो.

पौगंडावस्थेत असतानाच त्याच्या रचना छापल्या जाऊ लागल्या आणि त्याची ख्याती युरोपभर पसरली. मात्र या दौऱ्यांचा त्याच्या प्रकृतीवर व बालपणावर ताण पडल्याचेही अभ्यासक नोंदवतात.

साल्झबर्गमधील कारकीर्द

१७७२ मध्ये मोझार्ट साल्झबर्गच्या दरबारात संगीत संचालकाच्या सहाय्यक पदावर नियुक्त झाला. या पदाचा दर्जा व वेतन मर्यादित होते आणि त्याला आर्चबिशपच्या कडक नियंत्रणाखाली काम करावे लागत असे. या काळात त्याने सिंफनी, धार्मिक संगीत व कन्सर्टो यांसारख्या अनेक रचना केल्या.

१७७७ मध्ये त्याने वडिलांसोबत म्युनिक व मानहाइम येथे प्रवास केला आणि तेथील संगीतकारांशी ओळख झाली. पुढे पॅरिसमध्ये असताना त्याच्या आईचे निधन झाले, ज्यामुळे तो खिन्न झाला. या प्रवासात त्याला स्वतंत्र कारकिर्दीची संधी शोधली, पण ती त्या वेळी साध्य झाली नाही.

१७८१ मध्ये आर्चबिशपशी मतभेद झाल्यानंतर त्याने साल्झबर्गची नोकरी सोडली आणि व्हिएन्नामध्ये स्वतंत्र संगीतकार म्हणून राहण्याचे ठरवले. त्या काळात संगीतकारांसाठी हा असामान्य निर्णय होता, कारण बहुतेक जण दरबाराच्या आश्रयावर अवलंबून होते.

व्हिएन्ना व प्रमुख रचना

१७८२ मध्ये त्याने कॉन्स्टान्झ वेबर यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना सहा मुले झाली, त्यापैकी दोनच बालपणातून पुढे जगली. व्हिएन्नामध्ये त्याने पियानोवादक म्हणून ख्याती मिळवली आणि अनेक श्रीमंत आश्रयदात्यांसाठी रचना केल्या. हयडन यांना समर्पित केलेल्या सहा स्ट्रिंग क्वार्टेट्स या काळातील महत्त्वाच्या रचना आहेत.

१७८६ मध्ये द फिगारोचा लग्न हा ऑपेरा प्रथम सादर झाला आणि १७८७ मध्ये डॉन जियोव्हानी. १७९० मध्ये कॉसी फान तुत्ते आणि १७९१ मध्ये द मॅजिक फ्लूट व ला क्लेमेंझा दि तितो सादर झाले. या ऑपेरांमुळे त्याची कीर्ती अधिक वाढली, पण त्याच्या संगीतावर सर्वत्र एकमत झाले नाही.

त्याच्या उत्तरार्धातील सिंफन्या, विशेषतः १७८८ मधील शेवटच्या तीन, आज शास्त्रीय संगीतातील शिखरे मानल्या जातात. पियानो कन्सर्टोंमध्ये त्याने वादक व संगीतकार अशा दोन्ही भूमिका एकत्र आणल्या. त्याच्या संगीतात स्वच्छ रचना, संतुलित स्वर आणि नाट्यमयता यांचा संगम दिसतो.

व्हिएन्नामध्ये मोझार्टने स्वतंत्र संगीतकार म्हणून काम करण्याचा प्रयत्न केला आणि सादरीकरणे, धडे व रचनांची मागणी यांवर उदरनिर्वाह केला. या काळात त्याची ओळख अनेक संगीतप्रेमींशी झाली आणि त्याला आश्रयदात्यांचा आधार मिळाला. तो १७८४ मध्ये फ्रीमेसन संघटनेत सहभागी झाला, असे त्याच्या काळातील नोंदींवरून दिसते.

आर्थिक अडचणी

ख्याती असूनही मोझार्टचे आर्थिक जीवन अस्थिर होते. त्याचे उत्पन्न सादरीकरणे, धडे, आश्रयदात्यांची मदत व रचनांची मानधन यांवर अवलंबून होते आणि ते अनियमित असे. १७८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात ऑस्ट्रियावरील युद्धामुळे अर्थव्यवस्था मंदावली आणि संगीतासाठीचा आश्रय कमी झाला.

त्याने अनेक वेळा मित्रांकडून व आश्रयदात्यांकडून कर्ज घेतल्याची पत्रे उपलब्ध आहेत. मात्र त्याचा खर्चही मोठा होता आणि जीवनशैली संयमित नव्हती, असे पत्रांवरून दिसते. त्याच्या अखेरच्या वर्षांत मॅजिक फ्लूटच्या यशामुळे परिस्थिती काहीशी सुधारली होती.

आजार व निधन

नोव्हेंबर १७९१ मध्ये मोझार्ट आजारी पडला आणि ५ डिसेंबर १७९१ रोजी व्हिएन्ना येथे त्याचे निधन झाले. त्यावेळी त्याचे वय केवळ ३५ वर्षे होते. मृत्यूचे नेमके कारण आजही निश्चित झालेले नाही; त्या काळातील नोंदीनुसार तीव्र तापाचे कारण नमूद केले होते आणि आधुनिक अभ्यासात संधिवाताचा ताप हे संभाव्य कारण मानले जाते.

विषप्रयोगाच्या अफवा त्याच्या निधनानंतर लगेच सुरू झाल्या, पण त्यांना ठोस पुरावा नाही. त्याच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी त्या काळातील नियमांनुसार साधी व्यवस्था झाली आणि त्याची कबर आज निश्चितपणे ओळखता येत नाही.

त्याच्या मृत्यूच्या वेळी रेक्व्हिएम ही रचना अपूर्ण होती आणि ती त्याच्या शिष्याने पूर्ण केल्याचे मानले जाते. या रचनेभोवतीच्या कथांनी त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवती एक गूढ वलय निर्माण केले आहे.

संगीतशैली व प्रभाव

मोझार्टच्या संगीतात स्पष्ट रचना, संतुलित स्वरमेळ व सहजतेने पुढे सरकणारा प्रवाह ही वैशिष्ट्ये दिसतात. त्याच्या रचनांत गंभीर व विनोदी असे दोन्ही सूर एकत्र आढळतात आणि त्यामुळे त्याचे संगीत ऐकण्यास सोपे वाटते, पण त्याची रचना तपशीलवार आहे.

त्याने विविध वाद्यांसाठी लिहिलेल्या रचनांमध्ये प्रत्येक वाद्याला स्वतंत्र भूमिका दिली जात असे. त्याच्या ऑपेरांत पात्रांचे स्वभाव संगीतातून व्यक्त होतात आणि यासाठी त्याने स्वरसंगती व लय यांचा कुशलतेने वापर केला.

त्याच्या रचनांचा प्रभाव पुढील संगीतकारांवर स्पष्ट दिसतो आणि आजही संगीताच्या अभ्यासक्रमांत त्यांचा समावेश होतो.

वारसा

मोझार्टच्या रचना आज जगभरातील संगीतसभागृहांत नियमितपणे सादर होतात आणि संगीत शिक्षणात त्यांना मध्यवर्ती स्थान आहे. त्याच्या शैलीने पुढील संगीतकारांवर, विशेषतः बीथोव्हेनवर, प्रभाव टाकला. त्याची रचनांची संख्या व विविधता ही त्याच्या कारकिर्दीचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

साल्झबर्गमधील त्याचे जन्मस्थान आणि व्हिएन्नामधील स्मारके आज संग्रहालये व संशोधनकेंद्रे आहेत. त्याच्या आयुष्यातील अनेक कथा नंतरच्या काळात अतिशयोक्तीने सांगितल्या गेल्या, त्यामुळे ऐतिहासिक मोझार्ट आणि लोकप्रिय प्रतिमा यांत फरक करणे आवश्यक आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६