मार्को पोलो

मार्को पोलो हा तेराव्या शतकातील व्हेनिसचा प्रवासी व व्यापारी होता. त्याचा जन्म १२५४ च्या सुमारास व्हेनिसमध्ये झाला आणि १३२४ मध्ये त्याचा मृत्यू झाला. तो आपले वडील व काका यांच्यासोबत आशियात गेला आणि सुमारे चोवीस वर्षांनी व्हेनिसला परत आला. आपल्या प्रवासात तो चीनमधील मंगोल शासकाच्या दरबारापर्यंत पोहोचल्याचे त्याने सांगितले. परतीनंतर त्याने आपल्या अनुभवांची नोंद एका सहलेखकामार्फत केली आणि तो ग्रंथ पुढे "इल मिलिओने" या नावाने प्रसिद्ध झाला. या ग्रंथामुळे युरोपियनांना आशियाविषयी नवी माहिती मिळाली. त्याच्या वर्णनांची विश्वासार्हता मात्र पहिल्यापासून चर्चेचा विषय राहिली आहे.

माहिती

मार्को पोलोचे वडील निकोलो व काका माफेओ हे व्यापारी होते आणि त्यांनी आशियात प्रवास केला होता, असे नोंदी सांगतात. ते १२६० च्या दशकात मंगोल शासकाच्या दरबारापर्यंत पोहोचले आणि तेथून परत आले. १२७१ मध्ये ते पुन्हा आशियाकडे निघाले आणि यावेळी सतरा वर्षांचा मार्को त्यांच्यासोबत होता. प्रवासात त्यांना अनेक प्रदेश ओलांडावे लागले आणि तो सुमारे तीन वर्षे चालला. व्हेनिसला परतल्यावर त्यांनी आपल्या अनुभवांची माहिती दिली. त्याच्या प्रवासाचा कालावधी व मार्ग यांविषयी अनेक तपशील ग्रंथातूनच मिळतात. ग्रंथात त्याने आपल्या कुटुंबाच्या पूर्वीच्या प्रवासाचीही नोंद केली आहे, ज्यामुळे पार्श्वभूमी समजते.

प्रवास

मार्को पोलोने आपल्या ग्रंथात चीनच्या उत्तर भागाला कॅथे, तर दक्षिण भागाला मंजी असे संबोधले आहे. त्याने मंगोल शासकाच्या सेवेत काही काळ काम केल्याचे सांगितले आहे आणि आपल्या प्रवासांची माहिती दिली आहे. ग्रंथात त्याने अनेक शहरे, व्यापारमार्ग व स्थानिक रीतींचे वर्णन केले आहे. १२९० किंवा १२९१ च्या सुमारास ते चीनमधून परतीच्या प्रवासाला निघाले. परतीचा मार्ग समुद्रमार्गे गेला आणि त्यात अनेक बंदरे त्यांनी पाहिली. १२९५ मध्ये ते व्हेनिसला पोहोचले. या प्रवासात त्यांनी तत्कालीन आशियातील व्यापाराची विस्तृत माहिती घेतली, असे ग्रंथातून दिसते. प्रवासात त्यांना अनेक प्रदेशांचे शासक, बंदरे व बाजारपेठा पाहण्याची संधी मिळाली. या अनुभवांनी त्याच्या वर्णनांना विस्तार दिला.

इल मिलिओने

१२९८ मध्ये जेनोआ येथील तुरुंगात असताना मार्को पोलोने आपल्या आठवणी सहलेखक रुस्तिचेलो दा पिसा याला सांगितल्या. रुस्तिचेलो हा कादंबरीकार असल्याने त्याची लेखनशैली ग्रंथात दिसते, असे संशोधक नमूद करतात. ग्रंथाचे मूळ नाव "जगाचे वर्णन" असे होते आणि तो मुख्यतः फ्रेंको-व्हेनेशियन भाषेत लिहिला गेला. पुढे त्याची अनेक भाषांत वेगवेगळी आवृत्ती तयार झाली. "इल मिलिओने" हे नाव नंतरच्या काळात प्रचलित झाले आणि ते कोटी अशा अर्थाशी जोडले जाते. मूळ हस्तलिखिते आज उपलब्ध नाहीत; सुमारे १५० प्रतींवरून ग्रंथाचा पाठ ठरवला जातो.

तपशील	माहिती
जन्म	सुमारे १२५४, व्हेनिस
मृत्यू	१३२४, व्हेनिस
प्रवासारंभ	१२७१
व्हेनिसला परती	१२९५
प्रमुख ग्रंथ	इल मिलिओने
सहलेखक	रुस्तिचेलो दा पिसा
उपलब्ध प्रती	सुमारे १५०

ग्रंथाची रचना

इल मिलिओने हा केवळ प्रवासवर्णन नसून त्यात व्यापारी माहिती, प्रादेशिक वर्णने व लोककथांचे अंशही आहेत. ग्रंथाच्या सुरुवातीच्या भागात पोलो कुटुंबाच्या पूर्वीच्या प्रवासाची कथा आहे. त्यानंतर प्रदेशानुसार वर्णने येतात आणि प्रत्येक ठिकाणची वैशिष्ट्ये सांगितली जातात. अनेक आवृत्त्यांत भर पडल्यामुळे त्यांच्यात मजकूर वेगळा आहे. त्यामुळे कोणती आवृत्ती मूळ स्वरूपाच्या जवळ आहे, हे ठरवणे स्वतःच एक संशोधनाचा विषय बनला आहे. या गुंतागुंतीमुळे ग्रंथाचा अभ्यास आजही सुरू आहे. वेगवेगळ्या आवृत्त्यांतील फरक तुलना करून संशोधक मूळ मजकुराचा अंदाज बांधतात. काही आवृत्त्यांत इतर कोणत्याही आवृत्तीत नसलेले भाग आढळतात.

चीनमधील वर्णन

मार्को पोलोने आपल्या ग्रंथात चीनमधील शहरे, नद्या व व्यापारमार्ग यांचे वर्णन केले आहे. त्याने शासकाच्या प्रशासनाची रचना, संदेशवहनाची व्यवस्था आणि मोठ्या शहरांतील बाजारपेठा यांची माहिती दिली. त्याने कागदी चलन व कोळसा यांसारख्या गोष्टींचाही उल्लेख केला, ज्या तेव्हा युरोपात अपरिचित होत्या. त्याच्या वर्णनात काही ठिकाणी मोठे आकडे व अतिशयोक्त वाटणाऱ्या गोष्टी आहेत. तरीही तत्कालीन आशियातील व्यापार व नगररचना यांची कल्पना या वर्णनांतून येते. या भागामुळेच ग्रंथाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिक आहे.

परतीचा प्रवास आणि शेवटची वर्षे

चीनमधून परतीचा प्रवास समुद्रमार्गे झाला आणि त्यात अनेक बंदरे पाहण्याची संधी मिळाली. व्हेनिसला परतल्यावर त्याच्या कुटुंबाला ओळखणेही कठीण झाले होते, अशी कथा परंपरेत सांगितली जाते. पुढे युद्धात तो बंदी झाला आणि तुरुंगात त्याचा ग्रंथ तयार झाला. सुटकेनंतर त्याने व्यापार चालू ठेवला आणि तो व्हेनिसमध्येच मृत्यूपर्यंत राहिला. त्याच्या शेवटच्या वर्षांविषयी फारशी माहिती उपलब्ध नाही.

विश्वासार्हतेवरील चर्चा

मार्को पोलो प्रत्यक्ष चीनला गेला होता का, याविषयी विसाव्या शतकात मोठी चर्चा झाली. चीनमधील काही परिचित गोष्टींचा त्याच्या ग्रंथात उल्लेख नसल्याचे मुद्दे मांडले गेले. चिनी नोंदींत त्याचे नाव आढळत नसल्याचाही मुद्दा करण्यात आला. या मुद्द्यांवर प्रत्युत्तर देताना काही संशोधकांनी ग्रंथातील माहितीची अचूकता व तपशील यांचा पुरावा म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यांच्या मते ग्रंथातील व्यापार व प्रशासनविषयक माहिती तेथे प्रत्यक्ष राहिल्याशिवाय मिळणे कठीण आहे. त्यामुळे ग्रंथ मुळात विश्वासार्ह असल्याचे, मात्र त्यात अतिशयोक्ती असल्याचे मत अनेक संशोधक मांडतात. आजही या प्रश्नावर एकमत झालेले नाही.

प्रभाव

इल मिलिओनेने युरोपात आशियाविषयीच्या कल्पना बदलण्यास मदत केली. त्यातील वर्णनांनी पुढील शतकांतील प्रवाशांना व नकाशाकारांना स्फूर्ती दिली. कोलंबसनेही या ग्रंथाची प्रत आपल्यासोबत नेली होती, असे नोंदी सांगतात. ग्रंथाचे अनेक भाषांतर झाल्याने तो युरोपभर पसरला. आज तो मध्ययुगीन प्रवासवर्णनाचा व जागतिक इतिहासाचा महत्त्वाचा स्रोत मानला जातो. त्याच्या ग्रंथावर आधारित अनेक ऐतिहासिक अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत. त्यातील काही भाग शालेय अभ्यासक्रमातही समाविष्ट आहेत. ग्रंथातील वर्णनांवरून त्या काळातील व्यापारमार्ग व बंदरांची कल्पना येते. या माहितीचा उपयोग आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी केला जातो. त्याच्या प्रवासाचे अनुकरण करणाऱ्या प्रवाशांची परंपराही पुढे निर्माण झाली. त्याच्या नावाने अनेक देशांत स्मारके व संग्रहालये आहेत. त्याच्या प्रवासाचा मार्ग आज पर्यटनासाठीही उपयुक्त ठरतो. इतिहासकार त्याच्या ग्रंथाचा उपयोग त्या काळातील आशियाच्या सामाजिक व आर्थिक चित्रणासाठी करतात. ग्रंथातील माहितीचा वापर करताना ती अन्य स्रोतांशी पडताळून घेण्याची पद्धत संशोधक वापरतात. त्यामुळे तो केवळ कथा न राहता अभ्यासाचे साधन बनला आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६