माओ त्से-तुंग

माओ त्से-तुंग (२६ डिसेंबर १८९३ – ९ सप्टेंबर १९७६) हा चिनी कम्युनिस्ट पक्षाचा प्रमुख नेता व जनतेच्या चीनचा संस्थापक अध्यक्ष होता. त्याने १९४९ मध्ये देशाची स्थापना केल्यानंतर मृत्यूपर्यंत राजकीय सत्ता टिकवली. त्याच्या नेतृत्वाखाली चीनने अनेक मोठ्या सामाजिक व आर्थिक बदलांचा प्रयोग केला. त्यातील काही प्रयोगांमुळे मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी व सामाजिक ताण उद्भवला. त्याच्या कारकिर्दीचे मूल्यमापन चीनमध्ये व जगभरात वेगवेगळ्या पद्धतीने केले जाते.

माहिती

माओचा जन्म २६ डिसेंबर १८९३ रोजी हुनान प्रांतातील शाओशान या गावी शेतकरी कुटुंबात झाला. त्याचे वडील शेतकरी असूनही धान्याच्या व्यापारातून सुस्थित झाले होते. त्याचे शालेय शिक्षण खंडित होते, पण त्याने स्वतः अभ्यास सुरू ठेवला.

वर्ष	घटना
१८९३	शाओशान येथे जन्म
१९२१	चिनी कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना
१९३४-३५	लाँग मार्च
१९४९	जनतेच्या चीनची स्थापना
१९५८	महान उडीची सुरुवात
१९६६	सांस्कृतिक क्रांती
१९७६	बीजिंग येथे निधन

प्रारंभिक जीवन व राजकीय प्रवेश

१९११ मध्ये क्रांतीमुळे चीनची राजेशाही उलथून पडली आणि माओने काही काळ सैन्यात सेवा केली. नंतर त्याने हुनान येथील शिक्षक प्रशिक्षण महाविद्यालयात अभ्यास केला आणि तेथे त्याचा परिचय नव्या विचारप्रवाहांशी झाला. बीजिंगमध्ये ग्रंथालयात काम करताना त्याने मार्क्सवादाचा अभ्यास केला.

१९२१ मध्ये चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या स्थापनेत तो सहभागी झाला आणि पक्षाच्या सुरुवातीच्या काळात कामगार व शेतकरी चळवळींत काम केले. १९२७ मध्ये कुओमिंतांग पक्षाने कम्युनिस्टांविरुद्ध कारवाई केल्यावर माओने ग्रामीण भागात सशस्त्र संघर्षाचा मार्ग स्वीकारला.

लाँग मार्च व पक्षनेतृत्व

१९३१ मध्ये जियांग्शी प्रांतात चिनी सोव्हिएत प्रजासत्ताकाची स्थापना झाली आणि माओ तेथे महत्त्वाच्या पदावर होता. १९३४ मध्ये कुओमिंतांगच्या सैन्याने या भागावर हल्ला केल्यावर कम्युनिस्ट सैन्याला स्थलांतर करावे लागले. या प्रवासाला लाँग मार्च म्हणतात आणि तो सुमारे दहा हजार किलोमीटर लांब होता.

या प्रवासात सैन्याने अनेक पर्वतरांगा व नद्या ओलांडल्या आणि मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली. १९३५ मध्ये झुईयी येथील बैठकीनंतर माओ पक्षाच्या लष्करी नेतृत्वाच्या केंद्रस्थानी आला. पुढे यानान येथे कम्युनिस्टांचा तळ झाला आणि तेथून त्यांनी संघर्षाची पुनर्रचना केली.

१९३७ मध्ये जपानने चीनवर आक्रमण केल्यावर कम्युनिस्ट व कुओमिंतांग यांनी तात्पुरती युती केली. या काळात माओने गनिल्ला युद्धाचे तंत्र विकसित केले आणि शेतकरी वर्गाला आपल्या आधारात बनवले. १९४५ नंतरच्या गृहयुद्धात कम्युनिस्टांनी विजय मिळवला.

१९४९ व नव्या राज्याची उभारणी

१ ऑक्टोबर १९४९ रोजी बीजिंगमध्ये जनतेच्या चीनची स्थापना झाली आणि माओ पक्षाचा अध्यक्ष व देशाचा अध्यक्ष बनला. सुरुवातीच्या काळात जमीन सुधारणा, साक्षरता मोहीम व आरोग्यसेवेच्या विस्तारासारखे कार्यक्रम राबवले गेले.

१९५० मध्ये कोरियन युद्धात चीनने उत्तर कोरियाच्या बाजूने सहभाग घेतला, ज्यामुळे देशावर मोठा खर्च आला. १९५० च्या दशकात उद्योगांचे राष्ट्रीयीकरण व शेतीचे सामूहिकीकरण करण्यात आले. या धोरणांमुळे राज्याची आर्थिक भूमिका मोठ्या प्रमाणात वाढली.

१९५४ मध्ये नव्या घटनेची अंमलबजावणी झाली आणि राष्ट्रीय जनतेच्या काँग्रेसच्या माध्यमातून राजकीय व्यवस्था उभारली गेली. या काळात उद्योग व शेती यांसाठी पंचवार्षिक योजना सुरू झाल्या.

महान उडी

१९५८ मध्ये माओने महान उडी नावाचा कार्यक्रम सुरू केला, ज्यात शेती व उद्योग एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात वाढवण्याचे लक्ष्य होते. शेतकऱ्यांना लोखंड वितळवण्यासाठी सुविधा उभारण्याचे आवाहन झाले आणि शेतीच्या पद्धतींत बदल करण्यात आले. या कार्यक्रमातील अतिशयोक्त आकडेवारी व चुकीच्या धोरणांमुळे अन्नधान्याचे उत्पादन घटले.

याच काळात नैसर्गिक परिस्थिती व व्यवस्थापनातील त्रुटींमुळे मोठ्या प्रमाणात दुष्काळ व उपासमार झाली. या काळात मरण पावलेल्यांची संख्या अनेक कोटींमध्ये असल्याचा अंदाज इतिहासकारांनी मांडला आहे, पण नेमके आकडे आजही वादाचा विषय आहेत. १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीला हा कार्यक्रम मागे घेण्यात आला आणि त्यानंतर माओची प्रभावी सत्ता काही काळ मर्यादित झाली.

सांस्कृतिक क्रांती

१९६६ मध्ये माओने सांस्कृतिक क्रांती सुरू केली, ज्याचा उद्देश पक्षातील व समाजातील आपल्या विरोधकांचा बंदोबस्त करणे हा होता. या काळात तरुणांच्या लाल सेनेने अनेक शिक्षणसंस्था, सांस्कृतिक स्थळे व परंपरा यांच्यावर हल्ले केले.

अनेक बुद्धिजीवी, अधिकारी व सामान्य नागरिकांना छळ, तुरुंगवास व मृत्यूला सामोरे जावे लागले आणि सामाजिक जीवन विस्कळीत झाले. १९६९ नंतर या मोहिमेची तीव्रता कमी झाली, पण तिचे परिणाम दशकभर टिकले.

परराष्ट्र धोरण

१९६० च्या दशकात सोव्हिएत संघाशी मतभेद वाढले आणि दोन कम्युनिस्ट देशांमध्ये तणाव निर्माण झाला. १९६२ मध्ये भारताशी सीमेवर युद्ध झाले. १९७१ मध्ये चीनने संयुक्त राष्ट्रांमधील आपले स्थान मिळवले. १९७२ मध्ये अमेरिकेचे अध्यक्ष रिचर्ड निक्सन यांनी चीनला भेट दिली आणि दोन्ही देशांमधील संबंध पुन्हा सुरू झाले.

१९६९ नंतर सांस्कृतिक क्रांतीची तीव्रता कमी झाली आणि सैन्याने अनेक ठिकाणी व्यवस्था पुन्हा उभारण्यास मदत केली. या काळात माओचे आरोग्य ढासळत होते आणि दैनंदिन कारभारात त्यांचा सहभाग मर्यादित होत गेला. त्यांच्या जवळच्या नेत्यांचा गट सत्तेच्या केंद्रस्थानी राहिला.

१९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीस अमेरिकेबरोबरच्या संबंधांची पुनर्रचना माओंच्या काळातच सुरू झाली होती. देशांतर्गत स्तरावर शेती, उद्योग व तंत्रज्ञान यांच्या आधुनिकीकरणाची गरज अधिक स्पष्ट होत गेली. मात्र त्याच काळात राजकीय संघर्षही सुरू होता.

१९७६ मध्ये त्यांच्या निधनानंतर काही काळ त्यांच्या निकटवर्तीय गटाचे प्रभुत्व राहिले, पण १९७८ पासून धोरणात मोठा बदल झाला. त्यानंतरच्या सुधारणांनी चीनच्या अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहराच बदलून टाकला.

मूल्यमापन व वारसा

माओच्या कारकिर्दीचा विचार करताना हे लक्षात ठेवावे लागते की त्यांच्या नेतृत्वाखाली चीनने औपनिवेशिक अवशेषांपासून मुक्ती मिळवली आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपले स्थान निर्माण केले. त्याच वेळी त्यांच्या धोरणांमुळे मोठे सामाजिक व आर्थिक संकट उभे राहिले, ज्याची झळ सामान्य नागरिकांना बसली.

माओचे निधन ९ सप्टेंबर १९७६ रोजी बीजिंग येथे झाले. त्यानंतर १९७८ पासून देंग श्याओ-पिंग यांच्या नेतृत्वाखाली आर्थिक सुधारणांचा मार्ग स्वीकारला गेला. चिनी सरकारच्या अधिकृत मूल्यमापनात त्यांचे ऐतिहासिक योगदान प्रामुख्याने मानले जाते आणि चुकाही नमूद केल्या जातात.

त्यांच्या विचारांना अनेक देशांतील क्रांतिकारक चळवळींनी आदर्श मानले आणि जगभरात माओवादी गट उदयास आले. भारतासह अनेक देशांत या विचारांचा प्रभाव दिसतो, पण त्याचा अर्थ लावण्यातही मोठे मतभेद आहेत.

स्वतंत्र इतिहासकार महान उडी व सांस्कृतिक क्रांती यांतील जीवितहानी व मानवाधिकारांचे उल्लंघन यांवर गंभीर टीका करतात. दुसरीकडे औपनिवेशिक शक्तींपासून देश मुक्त करणे, स्त्रियांच्या स्थितीत बदल आणि आरोग्य व साक्षरतेचा विस्तार ही त्याची कामगिरी मानली जाते. या दोन्ही बाजू एकत्र ठेवूनच त्याचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६