माणिकगड किल्ला

माणिकगड हा महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील एक डोंगरी किल्ला आहे. तो पनवेलजवळच्या वडवली परिसरात वसला आहे. मुंबई-पुणे जुन्या महामार्गावरील पाताळगंगा औद्योगिक क्षेत्र जवळ असल्याने येथे पोहोचणे सोपे आहे. मावळ भागातून कोकणातील बंदरांकडे जाणाऱ्या व्यापारी मार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याची उभारणी झाली, असे सांगितले जाते. किल्ल्याचा माथा दूरवरून दिसतो आणि सुळक्याच्या आकाराचा वाटतो. आज गडावर फक्त काही अवशेष उरले आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	रायगड
तालुका	खालापूर
जवळची गावे	वडवली, वडगाव, ठाकरवाडी
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे ५७० मीटर (स्रोतांत मतभेद)
पनवेलपासून अंतर	सुमारे २० ते २७ किमी
मुख्य दरवाजा	गणेश दरवाजा
पाण्याची सोय	बारमाही टाके
चढाईचा वेळ	वडगावमार्गे सुमारे २ तास
गडफेरीचा वेळ	सुमारे अर्धा तास
सध्याची स्थिती	भग्न अवशेष

किल्ल्याच्या उभारणीबद्दल स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत. काही नोंदींनुसार किल्ला सतराव्या-अठराव्या शतकातील मराठा काळातला आहे. देवी माणिकादेवीच्या नावावरून किल्ल्याचे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.

गड तीन बाजूंनी दुर्गम आहे. फक्त दक्षिणेकडून सहज चढता येते. पावसाळ्यात वाटेवर ओलावा आणि गवत वाढते, त्यामुळे वाट शोधणे कठीण होते.

इतिहास

माणिकगडाचा उल्लेख मराठा काळातील कागदपत्रांत येतो. किल्ल्याची उभारणी व्यापारी मार्गाच्या संरक्षणासाठी झाली, असे अभ्यासक सांगतात. मावळ भागातून किनारपट्टीच्या बंदरांकडे जाणाऱ्या वाटेवर या भागातून मालवाहतूक होत असे. या मार्गावरील देखरेखीसाठी किल्ला उपयुक्त होता.

काही स्रोतांनुसार किल्ला सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्याशी जोडला जातो. इ.स. १७१८ मध्ये हा किल्ला त्यांच्याकडे आल्याचा उल्लेख आहे. मात्र या माहितीची पुष्टी सर्व स्रोतांत होत नाही. त्यामुळे किल्ल्याचा नेमका बांधकर्ता आणि वर्ष यांबाबत निश्चितता नाही.

पुढील काळात हा परिसर पेशवाईच्या अखत्यारीत आला. अठराव्या शतकात उत्तर कोकणातील अनेक किल्ल्यांवर मराठ्यांचे नियंत्रण होते. इ.स. १८१८ मध्ये इंग्रज-मराठा युद्धानंतर हा भाग ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. त्यानंतर किल्ल्याचा लष्करी उपयोग थांबला आणि तो दुर्लक्षित राहिला.

वास्तुरचना व अवशेष

वडगावातून डोंगराआडून माणिकगडाचा माथा दिसतो. गावामागचा डोंगर चढून गेल्यावर ठाकरवाडी लागते. तेथून लांबचे पठार पार करून किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचता येते. पुढे दाट झाडीतील खडी चढण आहे. या वाटेने किल्ल्याला पूर्ण वळसा घालून दुसऱ्या बाजूस जाता येते.

तेथे सपाटीवर पाण्याचे टाके आहे. त्याच्या बाजूने थोडे चढून गेल्यावर पूर्वेकडून तुटलेल्या तटबंदीतून गडावर प्रवेश होतो. आत गेल्यावर चुन्याचा घाणा बनवण्यासाठी कातळात कोरलेला चर दिसतो. पूर्वी येथे घाण्याचे दगडी चाक होते. आता ते गडावर दिसत नाही. घाण्याजवळच त्याची छोटी प्रतिकृती कोरलेली आहे.

सरळ चालत गेल्यास उत्तराभिमुख प्रवेशद्वारापाशी पोहोचता येते. दरवाजा आणि पहारेकऱ्यांच्या देवड्या उद्ध्वस्त आहेत. दरवाजाच्या आतल्या बाजूस घुमटी आहे. तिच्यात शेंदूर फासलेली मूर्ती ठेवली आहे. मुख्य दरवाजाच्या वरच्या बाजूस दुसरा दक्षिणाभिमुख दरवाजा आहे. त्याची चौकट अजून शाबूत आहे आणि द्वारपट्टीवर गणपती कोरलेला आहे. हा गणेश दरवाजा गडावरील एकमेव बऱ्यापैकी उभी रचना मानली जाते.

दरवाजा ओलांडून आत गेल्यावर गडाचा सर्वोच्च माथा लागतो. तेथे उजवीकडे मोठ्या वास्तूचे अवशेष आहेत. पुढे गडावरील सर्वांत मोठे टाके आहे. खाली उतरण्याच्या पायऱ्या उतरल्यावर उत्तर टोकावरील उद्ध्वस्त बुरुजावर पोहोचता येते. तेथून उजवीकडे वळल्यावर चोर दरवाजा दिसतो. पुढे दोन बुजलेली टाकी आणि खोलगट भागात उघड्यावर शंकराची पिंड व नंदी आहेत. तेथून पुढे रांगेत चार टाकी आहेत. त्यांतील छोट्या टाक्यातील पाणी पिण्यायोग्य आहे.

चढाई व परिसर

वडवली हे किल्ल्याचे पायथ्याचे गाव आहे. पनवेलहून रसायनी आणि पाताळगंगा मार्गे वडवलीपर्यंत जाता येते. पनवेल ते वडवली अंतर सुमारे १० ते २५ किमी आहे. खोपोलीकडूनही चौक-दांड फाटा-रसायनी मार्गे येथे पोहोचता येते. पनवेल-वाशिवली मार्गावर अर्ध्या तासाने बससेवा आहे.

वडगावमार्गे गडावर पोहोचण्यास सुमारे दोन तास लागतात. वाटेत ठाकरवाडीत स्थानिक वाटाडा मिळतो. गुरांच्या अनेक वाटा एकमेकींना छेदत असल्याने वाटाड्याची मदत उपयुक्त ठरते. रस्त्यावर किंवा गडावर पिण्याच्या पाण्याची सोय मर्यादित आहे. गडावर मात्र बारमाही टाके आहेत.

गडावरून उत्तरेला प्रबळगड, इरशाळगड आणि माथेरान दिसते. वायव्येला कर्नाळा आणि ईशान्येला सांकशीचा किल्ला दिसतो. हवा स्वच्छ असल्यास चंदेरी, मलंगगड, लोहगड आणि विसापूरही दिसतात. संपूर्ण गडफेरीस सुमारे अर्धा तास पुरतो.

भेटीची माहिती

मुंबईहून पनवेलमार्गे आणि पुण्याहून खोपोलीमार्गे येथे पोहोचता येते. सार्वजनिक वाहतुकीने प्रवास करायचा असल्यास पनवेल गाठून तेथून बस किंवा रिक्षा घ्यावी लागते. दांड फाटा आणि सावळा फाटा येथून सहा आसनी रिक्षा वडवलीपर्यंत जातात.

गडावर राहण्याची सोय नाही. जेवणाची सोयही नाही, त्यामुळे स्वतःची व्यवस्था करावी लागते. वर्षभर भेट देता येते. पावसाळ्यात हिरवाई चांगली असते, मात्र झाडी दाट असल्याने वाट शोधणे कठीण होते. हिवाळ्यात हवामान आणि दृश्यमानता दोन्ही चांगली राहते.

गडावर कचरा न सोडण्याचा आणि दगडी बांधकामाला हानी न पोहोचवण्याचा सल्ला दिला जातो. गडावर पाण्याचे टाके असले तरी त्यांचे संवर्धन आवश्यक आहे.

नाव व देवता

किल्ल्याचे नाव माणिकादेवी या स्थानिक देवतेवरून पडल्याचे सांगितले जाते. काही अभ्यासकांच्या मते माणिकादेवी ही या भागातील आदिवासी समाजाची कुलदेवता होती.

गडावर शेंदूर फासलेल्या मूर्ती आणि शंकराची पिंड दिसते. स्थानिक लोक या ठिकाणांना पवित्र मानतात. दरवर्षी काही सणांना गडावर भाविक येतात.

गडाच्या दक्षिणेकडील टेकडीवर जुन्या बांधकामाचे अवशेष आहेत. गडाची तटबंदी अनेक ठिकाणी तुटलेली असली तरी काही बुरुज टिकून आहेत. सर्वोच्च माथ्यावरील बुरुज सर्वांत सुस्थितीत आहे.

गडावर चर्याही आहेत. या चर्यांमधून शत्रूवर नजर ठेवता येत होती. तटबंदीवरून खाली दरीकडे पाहिल्यास गडाची दुर्गमता लक्षात येते.

गडावरून खाली उतरताना पावसाळ्यात कातळ टप्पे टाळावे लागतात. अनुभवी वाटाड्यासोबत जाणे सुरक्षित ठरते.

गडावर वर्षभर भेट देता येते, पण हिवाळ्यात दृश्यमानता सर्वाधिक चांगली असते.

किल्ल्याच्या परिसरात दाट सागवान आणि मिश्र वन आहे. या जंगलात अनेक प्रकारचे पक्षी आणि फुलपाखरे आढळतात.

पावसाळ्यात येथील वाटेवर ओढे तयार होतात. तेव्हा कातळ टप्पे टाळूनच प्रवास करावा लागतो. गडावरून खाली उतरण्यासाठी पुरेसा वेळ ठेवावा लागतो.

गडावर जाण्यासाठी वसंत ऋतू आणि हिवाळा अनुकूल असतात. उन्हाळ्यात पाणी सोबत नेणे आवश्यक आहे.

पावसाळ्यात झाडी दाट होते आणि वाट झाकली जाते. त्यामुळे वाटाड्याची मदत घेणे उपयुक्त ठरते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६