मालेगाव तालुका

मालेगाव तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय मालेगाव येथे आहे। कापड विणकामाच्या उद्योगासाठी मालेगाव शहर महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे। गिरणा नदीच्या काठावर वसलेला हा तालुका कांदा व फळबागांसाठीही ओळखला जातो।

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय / प्रमुख गाव	मालेगाव
जिल्हा	नाशिक
विभाग	नाशिक विभाग
लोकसंख्या (२०११, शहर)	४,८१,२२८
तालुक्यातील गावे	मालेगाव, मालेगाव कॅम्प, वडेल, नामपूर, तळवडे
प्रमुख पिके	कांदा, डाळिंब, ज्वारी, कापूस
जवळचे शहर	नाशिक

वरील लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील मालेगाव शहराचा आहे। तालुक्याची एकूण लोकसंख्या यापेक्षा अधिक आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

मालेगाव या नावाची नेमकी व्युत्पत्ती निश्चित नाही। माळ किंवा माळा म्हणजे उंचवटा आणि गाव असे या नावाचे विभाजन काही अभ्यासक करतात। त्यामुळे उंचवट्यावरील गाव असा अर्थ घेतला जातो। दुसऱ्या मतानुसार हे नाव माली किंवा फुलांच्या व्यापाऱ्यांशी संबंधित असावे।

इतिहास

मालेगावचा किल्ला अठराव्या शतकाच्या मध्यात बांधला गेला। नरोशंकर राजे बहादूर यांनी सुमारे १७४० मध्ये या किल्ल्याचे बांधकाम सुरू केले आणि ते पूर्ण होण्यास सुमारे पंचवीस वर्षे लागली। किल्ल्याच्या बांधकामासाठी सुरत व उत्तर भारतातून कारागीर येथे आले आणि पुढे ते येथेच स्थायिक झाले।

पुढील काळात मालेगाव हे कापड विणकामाचे केंद्र बनले। विसाव्या शतकात विजेवर चालणाऱ्या मागांच्या यंत्रांमुळे (पॉवरलूम) उद्योगाचा मोठा विस्तार झाला। स्वातंत्र्यानंतर मालेगाव नगरपालिका क्षेत्र म्हणून विकसित झाले आणि तालुक्याचे प्रशासकीय केंद्र बनले।

भूगोल

तालुका नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तर भागात वसलेला आहे। गिरणा नदी मालेगावजवळून वाहते आणि मोसम नदी शहराच्या मधून जाते। या नद्यांमुळे तालुक्याच्या काही भागात चांगले सिंचन होते।

तालुक्याची जमीन बहुतांश काळी असून ती कापूस व कांद्यासाठी योग्य आहे। हवामान उष्ण व कोरडे आहे आणि पावसाचे प्रमाण मध्यम आहे। तालुक्याच्या उत्तरेकडील भागात पावसाचे प्रमाण कमी होते।

अर्थव्यवस्था

कापड विणकाम हा तालुक्यातील सर्वात मोठा उद्योग आहे। शेकडो लहान कारखान्यांमध्ये कापड तयार होते आणि ते देशभर पाठवले जाते। याशिवाय प्लास्टिक व धातूच्या वस्तू तयार करणाऱ्या लहान कारखान्याही येथे आहेत।

शेतीत कांदा, डाळिंब, ज्वारी, बाजरी आणि कापूस यांची लागवड होते। तालुक्यातील कांदा मोठ्या प्रमाणात इतर राज्यांना व परदेशात पाठवला जातो। कृषी विज्ञान केंद्र तालुक्यात कार्यरत असून ते शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करते।

मालेगाव येथील किल्ला आजही शहराच्या मध्यभागी उभा असून तो या भागाच्या इतिहासाची साक्ष देतो। तालुक्यातील अनेक कुटुंबे पिढ्यानपिढ्या विणकामाच्या व्यवसायावर अवलंबून आहेत। कापड उद्योगासाठी लागणारे धागे व रंग यांची आवकही शहरात मोठ्या प्रमाणात होते।

प्रमुख गावे

तालुक्यातील प्रमुख गावांमध्ये मालेगाव, मालेगाव कॅम्प, वडेल, नामपूर आणि तळवडे यांचा समावेश होतो। मालेगाव कॅम्प हा ब्रिटिश काळातील लष्करी वसाहतीमुळे वेगळा ओळखला जातो। वडेल येथे कृषी संशोधनाचे केंद्र आहे।

वाहतूक आणि शिक्षण

मालेगाव मनमाड, धुळे आणि नाशिक या शहरांशी रस्त्याने जोडलेले आहे। जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक मनमाड येथे आहे। राज्य परिवहन महामंडळाच्या बससेवा तालुक्यातील गावांना जोडतात।

तालुक्यात शाळा, महाविद्यालये आणि कृषी शिक्षणाची संस्था आहेत। कापड उद्योगामुळे तंत्रशिक्षणाला येथे मागणी आहे। उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी नाशिक व पुणे येथे जातात।

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६