माहुली किल्ला

माहुली किल्ला ठाणे जिल्ह्यातील शहापूर तालुक्यात आहे. तो ठाणे जिल्ह्यातील सर्वोच्च बिंदू मानला जातो. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे ८५८ मीटर आहे. मुंबईपासून सुमारे ७७ किलोमीटर अंतरावर हा परिसर आहे. पायथ्याचे गाव माहुली असून आसनगाव रेल्वे स्थानके तेथून सुमारे पाच किलोमीटर अंतरावर आहे. माहुली हा एकच किल्ला नसून तीन किल्ल्यांचा समूह आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	ठाणे
तालुका	शहापूर
उंची	सुमारे ८५८ मीटर
पायथ्याचे गाव	माहुली
जवळचे रेल्वे स्थानके	आसनगाव
तीन किल्ले	पालसगड, माहुली, भंडारगड
मुख्य दरवाजे	महादरवाजा, हनुमान दरवाजा, कल्याण दरवाजा
चढाईचा कालावधी	सुमारे दोन ते तीन तास
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, संरक्षित स्मारक
जवळचे अभयारण्य	तानसा वन्यजीव अभयारण्य

किल्ल्याच्या परिसरात अनेक उंच शिखरे आहेत. वजीर, विष्णू, भाटोबा, नवरा, नवरी आणि करवली अशी त्यांची नावे आहेत. या शिखरांमुळे माहुली गिर्यारोहकांमध्ये प्रसिद्ध आहे.

नाव व ओळख

किल्ल्याचे नाव माहुली या पायथ्याच्या गावावरून आले आहे. काही नोंदींमध्ये तो माहुलीगड असा उल्लेख आढळतो. काही जुन्या याद्यांत तो रायगड जिल्ह्यात असल्याची चूक आढळते.

माहुली हा एकच किल्ला नसून तीन किल्ल्यांचा समूह आहे. पालसगड उत्तरेस, माहुली मध्यभागी आणि भंडारगड दक्षिणेस आहे. मधला किल्ला सर्वात मोठा असून तो इतर दोन्हींना जोडतो.

इतिहास

किल्ल्याची सुरुवात मोगल काळात झाली असे काही नोंदी सांगतात. १४८५ मध्ये हा भाग निजामशाहीच्या ताब्यात गेला. पुढील काळात किल्ला अहमदनगरच्या सल्तनतीकडे राहिला.

१६६५ च्या पुरंदरच्या तहात माहुली मोगलांना देण्यात आला. त्या यादीत माहुलीचा समावेश होता. त्यामुळे किल्ला काही काळ मोगलांच्या ताब्यात होता.

१६७० मध्ये मोरोपंत पिंगळे यांनी किल्ला पुन्हा जिंकला. त्याआधी झालेल्या लढ्यात सरदार कडम यांना प्राण गमवावे लागले. त्यांचा गौरव म्हणून त्यांना सोनारे असे नाव देण्यात आले असे सांगितले जाते.

पुढील काळात किल्ला मराठ्यांच्याच ताब्यात राहिला. अठराव्या शतकात त्याची देखभाल कमी झाली. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्याच्या तीनही शिखरांभोवती तटबंदी आहे. तटबंदी बहुतेक ठिकाणी उभ्या कड्यांवर उभारलेली आहे. त्यामुळे ती संरक्षणासाठी उपयुक्त होती.

मुख्य दरवाजा एका अरुंद दऱ्याच्या टोकावर आहे. दरवाजा बुरुजांनी संरक्षित आहे. दरवाजापासून तटबंदी कड्याच्या काठाने पुढे जाते.

किल्ल्यावर नमाजगिर आणि मशिदीचे अवशेष आहेत. काही नोंदींनुसार तटबंदी मोगलांनी बांधली. किल्ल्यावर प्रार्थनेच्या जागेचेही अवशेष आहेत.

कल्याण दरवाजा उंचीवर असून तो तुटलेल्या अवस्थेत आहे. तिथून किल्ल्यावर पोहोचण्यासाठी खडक चढावा लागतो. आजच्या मार्गावर तटबंदी ओलांडण्यासाठी लोखंडी शिडी बसवली आहे.

पाणी व परिसर

किल्ल्यावर पाण्याची सोय आहे. मात्र उन्हाळ्यात काही स्रोत कोरडे होतात. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे.

भंडारगडावर पाण्याची सोय नाही असे सांगितले जाते. तिथून नवरा आणि नवरी शिखरांचे दृश्य दिसते. ते दृश्य पर्यटकांचे आकर्षण आहे.

किल्ल्याचा परिसर तानसा वन्यजीव अभयारण्याच्या हद्दीत येतो. परिसरात दाट जंगल आहे. वन्यप्राण्यांचा वावर असल्याने गटाने प्रवास करावा.

चढाईचा मार्ग

माहुली गावातून चढाई सुरू होते. गावात मंदिर आणि भक्तनिवासाची सोय आहे. तिथून जंगलातील पायवाट सुरू होते.

चढाई सुमारे दोन ते तीन तासांत पूर्ण होते. सुरुवातीचा भाग सावलीतून जातो. शेवटचा भाग मात्र उभा आणि खडकाळ आहे.

वसईदमार्गे जाणारा दुसरा मार्ग कठीण मानला जातो. तो वसई स्थानकाजवळून सुरू होतो. त्या मार्गाने कल्याण दरवाजापर्यंत पोहोचता येते.

कसे पोहोचायचे

मुंबईहून आसनगावपर्यंत उपनगरीय रेल्वेने जाता येते. आसनगाव स्थानकावरून माहुली गावापर्यंत सामायिक रिक्षा मिळतात. अंतर सुमारे पाच किलोमीटर आहे.

रस्त्याने नाशिक महामार्गावरून आसनगाव गाठता येते. जवळचे विमानतळ मुंबई आहे. पुण्याहून येण्यासाठी कल्याणमार्गे प्रवास करावा लागतो.

जवळपासची स्थळे

तानसा धरण आणि अभयारण्य जवळ आहे. शहापूर शहर जवळ असून तिथे निवासाची सोय आहे. भातसा धरण परिसरही जवळ आहे.

अजोबा आणि सिद्धगड हे किल्ले परिसरात आहेत. महुलीजवळील डोंगर गिर्यारोहणासाठी प्रसिद्ध आहेत.

परिसर व अभयारण्य

किल्ल्याचा परिसर तानसा वन्यजीव अभयारण्याच्या हद्दीत येतो. अभयारण्यात वाघ, बिबट्या आणि रानमांजर आढळतात.

जंगलात चालताना आवाज करत राहावे. एकट्याने प्रवास करू नये. सकाळच्या वेळी प्रवास सुरू केल्यास संध्याकाळपर्यंत परतीची सोय होते.

परिसरात पाण्याचे स्रोत मर्यादित आहेत. भंडारगडावर पाणी नसल्याचे सांगितले जाते.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी सकाळी लवकर निघणे आवश्यक आहे. दुपारनंतर जंगलात अंधार पडतो. परतीची वेळ आधीच ठरवून मार्गावर निघावे.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी वन विभागाच्या नियमांचे पालन करावे लागते. जंगलात आग लावण्यास मनाई आहे. परतीच्या वेळी कचरा सोबत आणावा लागतो.

सध्याची स्थिती

किल्ला संरक्षित स्मारक म्हणून ओळखला जातो. तटबंदीचे काही भाग टिकून आहेत. बहुतेक इमारती भग्नावस्थेत आहेत.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा साचतो. जंगलात आग लागण्याच्या घटनाही घडतात. स्वच्छता आणि सुरक्षिततेसाठी नियम आवश्यक आहेत.

पर्यटन हंगाम व काळजी

नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी हवामान कोरडे असते. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो.

उन्हाळ्यात उकाडा तीव्र असतो. त्यामुळे दोन ते तीन लिटर पाणी सोबत न्यावे. सकाळी लवकर सुरुवात करणे उपयुक्त ठरते.

गिर्यारोहणाचे महत्त्व

माहुलीचा परिसर गिर्यारोहकांमध्ये प्रसिद्ध आहे. परिसरातील शिखरे अत्यंत उभी आहेत. वजीर आणि विष्णू ही शिखरे सर्वात कठीण मानली जातात.

या शिखरांवर चढण्यासाठी दोरखंड आणि तांत्रिक कौशल्य आवश्यक असते. अनुभवी गिर्यारोहकच हे प्रयत्न करतात. नवशिक्यांसाठी हे योग्य नाही.

परिसरातील उंची आणि कड्यांची रचना यामुळे सरावासाठी हे ठिकाण उपयुक्त मानले जाते. त्यामुळे राज्यभरातून गिर्यारोहक येतात. स्थानिक मार्गदर्शकांची मदत घेणे आवश्यक असते.

गडावरील खिंडी व मार्ग

किल्ल्यावर जाण्यासाठी अनेक दरवाजे आहेत. महादरवाजा हा मुख्य प्रवेशद्वार आहे. हनुमान दरवाजा दुसरा महत्त्वाचा दरवाजा आहे.

कल्याण दरवाजा उंचीवर असून तो तुटलेल्या अवस्थेत आहे. हा मार्ग कठीण मानला जातो.

वंद्रे, पालसगड आणि माहुली असे काही खिंडीचे मार्गही आहेत. हे मार्ग बहुतेक ठिकाणी अरुंद आहेत. पावसाळ्यात ते अधिक कठीण होतात.

आज तटबंदी ओलांडण्यासाठी लोखंडी शिडी बसवली आहे. ती सुमारे १५ ते २० फूट उंच आहे. ही शिडी मूळ मार्ग नसून नंतरची सोय आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६