मदुरै जिल्हा

मदुरै जिल्हा हा तमिळनाडू राज्याच्या दक्षिण भागातील जिल्हा आहे. दोन हजार वर्षांहून अधिक इतिहास असलेले मदुरै शहर याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय मदुरै येथे आहे. मीनाक्षी अम्मन मंदिरामुळे हे शहर जगभर ओळखले जाते.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

मदुरै हे नाव 'मधुरा' या शब्दावरून आले आहे. याचा अर्थ गोड असा होतो. एका आख्यायिकेनुसार शिवाने या ठिकाणी अमृताचे थेंब टाकले आणि त्यामुळे या नगरीला मधुरा असे नाव मिळाले. तमिळमध्ये या शहराला 'कूडल' असेही म्हणतात.

इतिहास

मदुरै ही पांड्य राजवंशाची राजधानी होती. संगम काळात ती तमिळ साहित्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनली. पुढे कलभ्र, चोल आणि विजयनगर साम्राज्याची सत्ता येथे आली. चौदाव्या शतकात मदुरै सल्तनतने येथे राज्य केले.

सोळाव्या शतकात तिरुमलै नायक यांनी मंदिरांचा मोठा जीर्णोद्धार केला. अठराव्या शतकात हा भाग ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. १९५६ मध्ये मद्रास राज्याची पुनर्रचना झाल्यानंतर मदुरै तमिळनाडूचा भाग झाले.

भूगोल

जिल्हा सुमारे १०० मीटर उंचीवरील सपाट मैदानात वसला आहे. वैगै ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. उत्तरेस डिंडीगुल, पूर्वेस शिवगंगा, दक्षिणेस विरुधुनगर व तेनकाशी तर पश्चिमेस तेनी व केरळ आहे.

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान असते. मान्सूनच्या काळात पाऊस पडतो. जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात सिरुमलै टेकड्यांचा विस्तार आहे. यानमलै टेकड्यांवर जैनकालीन कोरीव लेणी आढळतात.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

कापड गिरण्या, रबर, रसायन आणि अभियांत्रिकी हे जिल्ह्याचे प्रमुख उद्योग आहेत. मदुरै हे दक्षिण तमिळनाडूचे व्यापारी केंद्र आहे. अलीकडच्या काळात आरोग्य व पर्यटन सेवा उद्योगही वाढले आहेत.

जिल्ह्यात भात, ऊस, कापूस, मिरची, केळी आणि कडधान्ये ही प्रमुख पिके आहेत. मल्ली आणि जास्वंद या फुलांची शेती येथे विशेष प्रसिद्ध आहे. दुग्धव्यवसाय हाही उत्पन्नाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे.

प्रमुख शहरे

मदुरै हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. मेलूर, तिरुमंगलम, उसिलंपट्टी, वडिपट्टी आणि पेरैयूर ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. जिल्ह्यातील बहुतेक लोकसंख्या मदुरै शहर व त्याच्या परिसरात राहते.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तेरा तालुक्यांत झाली आहे. मदुरै महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

मदुरै येथे विमानतळ आहे. मदुरै जंक्शन हे दक्षिण भारतातील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा चेन्नई, तिरुचिरापल्ली व कन्याकुमारीशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

मीनाक्षी अम्मन मंदिर हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. त्याच्या गोपुरांची रचना द्रविड वास्तुकलेचा उत्तम नमुना आहे. तिरुमलै नायक महाल, गांधी संग्रहालय, वंदियूर मारियम्मन तलाव आणि अलगर कोविल ही इतर प्रमुख स्थळे आहेत.

जिल्ह्यातील कुटलदामपट्टी धबधबा आणि यानमलै टेकड्यांवरील लेणी पर्यटकांना आकर्षित करतात. मदुरै येथील मंदिरोत्सव आणि तेरु थिरुविझा या उत्सवांना मोठी गर्दी होते.

जिल्ह्यात तमिळ ही प्रमुख भाषा आहे. मंदिरे व संगम साहित्याची परंपरा यामुळे हे शहर तमिळ संस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते. शहरात अनेक शिक्षण संस्था व रुग्णालये आहेत.

संदर्भ

1. मदुराई जिल्हा
2. Madurai district
3. मदुरै जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६