मॅडम भीकाजी कामा

भीकाजी कामा या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारक आणि स्त्रीहक्कांच्या समर्थक होत्या. त्यांचा जन्म २४ सप्टेंबर १८६१ रोजी गुजरातमधील नवसारी येथे झाला. १९०७ मध्ये जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथे त्यांनी भारतीय ध्वज फडकवला. पुढील अनेक वर्षे त्या पॅरिसमध्ये वास्तव्यास होत्या. १३ ऑगस्ट १९३६ रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

परदेशात भारतीय ध्वज फडकवणाऱ्या त्या पहिल्या व्यक्ती मानल्या जातात. त्यांनी तयार केलेला ध्वज पुढील काळातील तिरंग्याच्या नमुन्यांपैकी एक मानला जातो.

त्यांना भारतीय क्रांतीची जननी असेही संबोधले जात असे. परदेशात राहूनही त्यांनी भारताच्या प्रश्नांवर काम केले.

सुरुवातीचे जीवन

नवसारी येथील एका पारशी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील नगरपालिकेत काम करत होते. सुरुवातीचे शिक्षण मुंबईत झाले.

१८८५ मध्ये रुस्तम कामा यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. ते मुंबईतील नामांकित वकील होते. विवाहानंतर त्यांनी सामाजिक कामांत रस घ्यायला सुरू केले.

१८९७ मध्ये मुंबईत प्लेगची साथ आली. या काळात त्यांनी रुग्णांची सेवा केली. सेवा करताना त्यांना स्वतःला संसर्ग झाला आणि त्यांची प्रकृती खालावली.

लंडनमधील कार्य

उपचारासाठी १९०१ मध्ये त्या लंडनला गेल्या. तेथे त्यांचा संपर्क श्यामजी कृष्णवर्मा यांच्याशी आला. त्यांनी इंडिया हाऊसच्या कामात भाग घेतला.

दादाभाई नौरोजी यांच्यासोबतही त्यांनी काम केले. १९०६ च्या निवडणुकीत त्यांनी त्यांच्या प्रचारात मदत केली.

याच काळात त्यांच्या विचारांत बदल झाला. त्या अधिक तीव्र भूमिकेकडे वळल्या. ब्रिटिश सरकारच्या नजरेत त्या संशयित ठरल्या.

स्टुटगार्टचा ध्वज

२२ ऑगस्ट १९०७ रोजी जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथे आंतरराष्ट्रीय समाजवादी परिषद झाली. या परिषदेत त्यांनी भारतीय ध्वज फडकवला.

या ध्वजात हिरवा, पिवळा आणि लाल असे तीन पट्टे होते. मधल्या पट्ट्यावर वंदे मातरम् हे शब्द देवनागरीत लिहिलेले होते. वरच्या पट्ट्यात आठ कमळे होती.

भारतातील त्या वेळच्या आठ प्रांतांचे प्रतीक म्हणून ही कमळे वापरली गेली, असे सांगितले जाते. हा ध्वज पुढे अनेक ठिकाणी वापरला गेला.

पॅरिसमधील वास्तव

१९०९ मध्ये त्या पॅरिसला गेल्या. तेथे त्यांनी पॅरिस इंडियन सोसायटीच्या स्थापनेत भाग घेतला. त्यांचे घर क्रांतिकारकांचे केंद्र बनले.

त्यांनी बंदे मातरम् हे नियतकालिक सुरू करण्यास मदत केली. नंतर मदनची तलवार हे पत्रकही प्रकाशित झाले. ही पत्रके भारतात गुप्तपणे आणली जात.

पहिल्या महायुद्धाच्या काळात फ्रान्सने त्यांना काही काळ नजरकैदेत ठेवले. आजारी असतानाही त्यांना हालचालींवर बंधने होती.

भारतात परतीचा प्रवास

१९३५ मध्ये त्यांची प्रकृती खालावली. पक्षाघातानंतर त्या अंथरुणाला खिळल्या. भारतात परतण्यासाठी त्यांनी ब्रिटिश सरकारकडे परवानगी मागितली.

राजकीय कारवाया न करण्याचे आश्वासन दिल्यावर त्यांना परवानगी मिळाली. नोव्हेंबर १९३५ मध्ये त्या मुंबईत परतल्या. तेव्हा त्यांना भारत सोडून ३३ वर्षे झाली होती.

ध्वजाचे महत्त्व

स्टुटगार्ट येथे फडकवलेला ध्वज नंतर भारतात आणला गेला. तो सध्या पुण्यातील मराठा व केसरी ग्रंथालयात ठेवलेला आहे.

हा ध्वज स्वातंत्र्यलढ्यातील ध्वजांच्या परंपरेचा भाग मानला जातो. त्याची रचना पुढील काळातील ध्वजांच्या चर्चेत संदर्भ म्हणून वापरली जाते.

वारसा

१९३६ मध्ये त्यांचे निधन झाले. त्यांनी आपली मालमत्ता अनाथ मुलींच्या संस्थेला दान केली, असे नोंदवले जाते.

१९६२ मध्ये त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट काढण्यात आले. स्त्रियांच्या सहभागाचे त्या प्रतीक मानल्या जातात.

त्यांच्या नावाने नवसारी येथे स्मृतिस्थळ आणि मार्गाचे नामकरण झाले आहे.

परदेशातील कार्य

भीकाजी कामा यांचे जीवन परदेशातच मोठ्या प्रमाणात गेले. लंडन आणि पॅरिस येथे त्यांनी भारतीयांच्या प्रश्नांवर काम केले. तेथील भारतीय विद्यार्थ्यांशी त्यांचा संपर्क होता. अनेकांना त्यांनी मदत केली.

त्यांनी भारतातील दुष्काळाचा मुद्दा आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर मांडला. १९०७ च्या परिषदेत त्यांनी या विषयावर भाषण केले. भारतीयांच्या हक्कांसाठी आंतरराष्ट्रीय पाठिंबा मिळवण्याचा हा प्रयत्न होता.

पॅरिसमधील त्यांचे घर अनेक क्रांतिकारकांचे तात्पुरते निवारे बनले. वीरेंद्रनाथ चट्टोपाध्याय आणि इतर कार्यकर्ते तेथे येत असत. गुप्त कागदपत्रांची देवाणघेवाण तेथून होत असे, असे अहवाल सांगतात.

त्यांनी स्त्रियांच्या हक्कांवरही भाषणे केली. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार आवश्यक असल्याचे त्या सांगत. या विषयावर त्यांनी परदेशांतील सभांत आवाज उठवला.

अखेरची वर्षे आणि स्मरण

पहिल्या महायुद्धाच्या काळात त्यांच्या हालचालींवर बंधने आली. आजारपणातही त्या राजकीय चर्चेपासून दूर राहिल्या नाहीत, असे वर्णनांत म्हटले जाते.

भारतात परतल्यावर त्यांची प्रकृती झपाट्याने खालावली. सुमारे नऊ महिन्यांनंतर त्यांचे निधन झाले. त्यांनी आपली मालमत्ता अनाथ मुलींच्या संस्थेला दान केली.

त्यांच्या स्मरणार्थ १९६२ मध्ये टपाल तिकीट काढण्यात आले. नवसारी येथे त्यांचे स्मृतिस्थळ आहे. परदेशात राहून देशासाठी काम करणाऱ्यांचे त्या उदाहरण मानल्या जातात.

ध्वजाची परंपरा

ध्वजाची निर्मिती ही त्या काळातील महत्त्वाची घटना होती. स्वतंत्र राष्ट्राचे प्रतीक म्हणून ध्वजाची कल्पना तेव्हा नवीन होती. या ध्वजात विविध धर्मांचे प्रतीक म्हणून रंग वापरण्यात आले.

ध्वज भारतात आणल्यानंतर तो अनेक ठिकाणी दाखवला गेला. लोकांनी त्याचे स्वागत केले. त्यावरून पुढील काळात ध्वजाच्या रचनेवर चर्चा सुरू झाली.

आजही या ध्वजाचा उल्लेख स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रतीक म्हणून केला जातो. संग्रहालयांत त्याची प्रत ठेवली जाते. अभ्यासक त्याचा संदर्भ ध्वजांच्या इतिहासात देतात.

त्यांच्या कार्याची नोंद भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात केली जाते. अनेक संशोधनपर लेखांत त्यांचा उल्लेख आढळतो. स्त्रियांच्या सहभागाचे त्या प्रतीक मानल्या जातात.

संदर्भ

1. Britannica — Bhikaiji Cama
2. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
3. गुजरात सरकार
4. भारतीय टपाल विभाग — तिकिटे
5. राष्ट्रीय अभिलेखागार, भारत

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६