दादाभाई नौरोजी

दादाभाई नौरोजी हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि भारतीय अर्थशास्त्राचे प्रणेते मानले जातात. ब्रिटिश संसदेत निवडून गेलेले ते पहिले भारतीय होते. त्यांनी मांडलेल्या धन-निष्कासन सिद्धांताने ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाचे स्वरूप स्पष्ट केले.

माहिती

वरील वर्षे व तारखा इ.स. १८२५ ते १९१७ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

दादाभाई नौरोजी यांचा जन्म ४ सप्टेंबर १८२५ रोजी मुंबईत एका गरीब पारशी कुटुंबात झाला. वडील पुजारी होते आणि घरची परिस्थिती हलाखीची होती. तरीही हुशारीमुळे त्यांना शिक्षणासाठी मदत मिळाली.

त्यांनी एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमधून शिक्षण घेतले आणि पुढे तेथेच गणिताचे प्राध्यापक झाले. भारतीयांनी अशा उच्च पदावर काम करण्याची ही त्या काळात दुर्मीळ गोष्ट होती. पुढे त्यांनी व्यवसायाने कापूस व्यापारही केला आणि लंडनमध्ये आपली व्यवसायाची शाखा उभारली.

कार्यक्षेत्र

१८६५ मध्ये त्यांनी लंडनमध्ये ईस्ट इंडिया असोसिएशनची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी ब्रिटिश खासदारांसमोर भारताच्या प्रश्नांची बाजू मांडली आणि भारतीयांच्या हिताचे समर्थन केले.

१८९२ मध्ये ते ब्रिटनच्या संसदेत फिन्सबरी सेंट्रल मतदारसंघातून निवडून गेले. १८९२ ते १८९५ या काळात ते खासदार होते. या काळात त्यांनी भारतीय प्रश्नांवर ब्रिटिश संसदेत आवाज उठवला.

धन-निष्कासन सिद्धांत

दादाभाईंनी आपल्या लेखनातून व भाषणांतून हे सिद्ध केले की ब्रिटिश सत्ता भारतातून मोठ्या प्रमाणात संपत्ती इंग्लंडला नेते. या प्रक्रियेमुळे भारत गरीब होत गेला आणि त्यांनी या प्रक्रियेला धन-निष्कासन असे म्हटले.

या विषयावरील त्यांचा 'Poverty and Un-British Rule in India' हा ग्रंथ १९०१ मध्ये प्रसिद्ध झाला. त्यांनी मांडलेली आकडेवारी व युक्तिवाद पुढील अनेक अभ्यासकांसाठी आधार ठरले.

काँग्रेस नेतृत्व

१८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे ते तीन वेळा अध्यक्ष झाले — १८८६, १८९३ आणि १९०६. १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात त्यांच्या अध्यक्षीय भाषणातून 'स्वराज्य' किंवा स्वशासनाची मागणी काँग्रेसच्या व्यासपीठावर ठळकपणे मांडली गेली.

त्यांना पुढील काळात 'भारताचे वयोवृद्ध नेते' (Grand Old Man of India) असे संबोधले जाऊ लागले. ही उपाधी त्यांच्या दीर्घ राजकीय कार्याचा आणि भारतीय सार्वजनिक जीवनातील स्थानाचा गौरव करणारी ठरली.

सामाजिक योगदान

राजकारणाबरोबरच दादाभाईंनी स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी आणि विधवा पुनर्विवाहासारख्या सुधारणांसाठी पाठिंबा दिला. आपल्या भाषणांतून त्यांनी भारतीय समाजातील रूढींवर टीका केली आणि आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार महत्त्वाचा मानला.

त्यांनी युवा नेत्यांना घडविण्यासाठी मदत केली. गोपाळ कृष्ण गोखले व महात्मा गांधी यांच्याशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते.

वारसा

दादाभाई नौरोजी यांचे ३० जून १९१७ रोजी निधन झाले. भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक म्हणून त्यांचे नाव आजही आदराने घेतले जाते. त्यांनी मांडलेला धन-निष्कासनाचा विचार पुढे महात्मा गांधींच्या स्वदेशी आंदोलनाचा वैचारिक पाया ठरला.

दादाभाईंचा वारसा केवळ अर्थशास्त्रापुरता मर्यादित नाही. भारतीयांनी आत्मसन्मानाने आपले मत मांडावे आणि ब्रिटिशांसमोर देशाची बाजू तर्काच्या आधारे ठेवावी, ही परंपरा त्यांनी सुरू केली. पुढे गोखले, टिळक व गांधी यांनी हीच परंपरा पुढे नेली. आजही भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या अभ्यासात त्यांच्या धन-निष्कासन सिद्धांताचा उल्लेख होतो.

त्यांच्या स्मरणार्थ मुंबईतील एका प्रमुख रस्त्याला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.

संदर्भ

1. दादाभाई नौरोजी — Azim Premji University
2. UK Parliament — पहिले आशियाई खासदार
3. UK Parliament Hansard — Dadabhai Naoroji

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६