लालिबेला

लालिबेला हे इथिओपियाच्या उत्तर भागातील धार्मिक व ऐतिहासिक स्थळ आहे. हे स्थळ अदिस अबाबापासून सुमारे ६४५ किलोमीटर अंतरावर लास्ता भागात आहे. येथे एकाच खडकात कोरलेल्या अकरा मध्ययुगीन चर्चेस आहेत. या चर्चेस बाराव्या ते तेराव्या शतकात झाग्वे राजवंशाच्या काळात बांधल्या गेल्या. बांधणीचे श्रेय राजा लालिबेला यांना दिले जाते. या चर्चेस जमिनीवर उभ्या न करता खडकात वरून खाली कोरल्या गेल्या, हे त्यांचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. इ.स. १९७८ मध्ये युनेस्कोने या स्थळाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. आजही हे स्थळ इथिओपियन ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चनांचे प्रमुख तीर्थस्थान आहे.

माहिती

या अकरा चर्चेसची विभागणी दोन गटांत केली जाते आणि या गटांना योर्दान्नोस नदी वेगळे करते. नदीच्या उत्तरेस पाच चर्चेस आहेत, त्यांमध्ये बेते मेधानी आलेम, बेते मारियाम व बेते गोलगोथा मिकाएल यांचा समावेश होतो. नदीच्या दक्षिणेस बेते आमानुएल, बेते किद्दुस मर्कोरियोस व बेते अब्बा लिबानोस यांसारख्या चर्चेस आहेत. अकरावी चर्च बेते गियोर्गिस इतरांपासून वेगळी असून ती खंदकांच्या जाळ्याने जोडलेली आहे.

या चर्चेसच्या आसपासचा परिसर पवित्र मानला जातो आणि त्याला एका स्वतंत्र धार्मिक नगरीचे स्वरूप आहे. येथे याजकांसाठी निवास, प्रार्थनास्थळे व एकत्र येण्याची मैदाने आहेत. चर्चेसना भेट देण्यासाठी सुमारे दोन तास पुरतात. प्रत्येक चर्चेचा आकार व रचना वेगळी असल्यामुळे त्या एकसारख्या वाटत नाहीत.

इतिहास आणि झाग्वे राजवंश

अक्सुम साम्राज्याच्या ऱ्हासानंतर इथिओपियातील सत्ता झाग्वे राजवंशाकडे गेली. हा राजवंश सुमारे इ.स. ११३७ ते १२७० या काळात राज्य करत होता. या राजवंशाची राजधानी रोहा येथे होती आणि पुढे तिचे नाव लालिबेला असे झाले. राजा लालिबेला यांनी या भागात मोठ्या प्रमाणात बांधकाम केले, असे नोंदी सांगतात.

या बांधकामामागील कारणांविषयी एक परंपरागत कथा सांगितली जाते. त्या कथेनुसार मुस्लीम विजयांमुळे जेरुसलेमला जाण्याचे मार्ग बंद झाल्यावर नवीन जेरुसलेम उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ही कथा परंपरागत मानली जाते. या स्थळातील नदीचे नाव योर्दान्नोस असून ते जॉर्डन नदीच्या स्मरणाशी जोडले जाते.

खडकात कोरण्याचे तंत्र

या चर्चेस सामान्य पद्धतीने बांधल्या गेल्या नाहीत. खडकात प्रथम खोल खंदक कोरले गेले आणि त्यानंतर मधल्या खडकाचा भाग वरून खाली कोरून चर्चचा आकार तयार केला गेला. खिडक्या, दरवाजे, स्तंभ, छत आणि मजले हे सर्व एकाच खडकातून कोरले गेले. हे काम अत्यंत कष्टाचे व अचूक नियोजनाचे होते.

या कामासाठी जमिनीच्या पातळीपासून सुरुवात करून वर जाण्याऐवजी वरून खाली कोरण्याची पद्धत वापरण्यात आली. अशा पद्धतीत एकदा चूक झाल्यास ती सुधारणे शक्य नसते, त्यामुळे नियोजन अत्यंत काळजीपूर्वक केले गेले असावे. कामगारांना खडकाच्या थरांची माहिती असणे आवश्यक होते. येथील काही चर्चेस पूर्ण होण्यास अनेक वर्षे लागली असावीत, असा अंदाज व्यक्त केला जातो.

चर्चेस ज्वालामुखीय खडकाच्या मऊ थरात कोरलेल्या आहेत. या खडकाचा रंग तांबडा असून त्यात काही ठिकाणी राखाडी थरही दिसतो. चर्चेसभोवती पाण्याचे निचऱ्यासाठी खंदक व बोगदे कोरलेले आहेत, त्यामुळे पावसाचे पाणी साचत नाही. काही चर्चेस बोगद्यांनी एकमेकींशी जोडलेल्या आहेत.

उत्तरेकडील चर्चेस

बेते मेधानी आलेम ही या गटातील सर्वांत मोठी चर्च आहे. तिला पाच नाफ असून जगातील सर्वांत मोठ्या एकसंध खडकात कोरलेल्या चर्चपैकी एक मानली जाते. या चर्चच्या आत मोठे दगडी स्तंभ असून छत उंच आहे. चर्चच्या भोवतीचा खंदक इतका रुंद आहे की तेथे अनेक लोक उभे राहू शकतात.

बेते मारियाम ही चर्च आपल्या भित्तिचित्रांसाठी ओळखली जाते. या चर्चच्या छतावर व भिंतींवर रंगीत चित्रे कोरलेली आहेत. बेते गोलगोथा मिकाएल या चर्चमध्ये ख्रिस्ताच्या समाधीची व जन्माची प्रतिकृती आहे. बेते देनागेल व बेते मास्कल या लहान चर्चेसही याच गटात येतात.

बेते मेधानी आलेमच्या आतील भागात उंच दगडी स्तंभांच्या रांगा आहेत. या स्तंभांवर कोरीव काम असून ते छताला आधार देतात. चर्चच्या भिंतींवर खिडक्यांच्या रांगा असून त्यांतून येणारा प्रकाश आतील भाग उजळवतो. चर्चच्या एका बाजूला असलेला खंदक पावसाचे पाणी साठवण्याचे कामही करत असतो.

बेते गियोर्गिस

बेते गियोर्गिस ही चर्च इतर सर्वांपासून वेगळी असून तिचा आराखडा क्रॉसच्या आकाराचा आहे. चर्चच्या भोवती चारही बाजूंना खोल खंदक कोरलेले असून चर्च मध्यभागी एका खडकाच्या ठोकळ्यासारखी उभी आहे. या चर्चची रचना सर्वांत अचूक व नेटकी मानली जाते. अनेक अभ्यासक या चर्चला या स्थळातील सर्वांत सुंदर रचना मानतात.

चर्चच्या बाहेरील भिंतींवर खिडक्यांच्या खाचा असून त्यांतून आत प्रकाश येतो. चर्चच्या छताच्या कडेवर क्रॉसची आकृती असून ती या स्थळाचे ओळखचिन्ह बनली आहे. चर्चच्या आजूबाजूच्या खंदकांतून फिरताना तिचे सर्व बाजूंनी दर्शन घडते. या मार्गावर भाविक प्रदक्षिणा घालतात.

चर्चच्या आत जमिनीखाली एक लहान कक्ष असून तेथे राजा लालिबेला यांची समाधी असल्याचे सांगितले जाते. चर्चच्या छतावर क्रॉसची आकृती कोरलेली आहे. या चर्चपर्यंत पोहोचण्यासाठी अरुंद बोगद्यातून जावे लागते. बोगद्यातील अंधुक प्रकाशामुळे आत प्रवेश करताना चर्चचा आकार अचानक समोर येतो.

तीर्थयात्रा आणि धार्मिक जीवन

लालिबेला हे इथिओपियन ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चनांचे प्रमुख तीर्थस्थान आहे. दरवर्षी सुमारे एक लाख भाविक येथे येतात. येथील चर्चेस आजही नियमित प्रार्थनेसाठी वापरल्या जातात. धार्मिक सणांच्या काळात येथे मोठ्या संख्येने भाविक जमतात.

तिमकात हा येथील प्रमुख सण असून तो जानेवारीत साजरा केला जातो. या सणात पाण्याचे पवित्रीकरण व सार्वजनिक समारंभ होतात. येथील याजक पिढ्यानपिढ्या या चर्चेसची सेवा करतात. चर्चेसजवळ राहणारे गावकरी पारंपरिक पद्धतीने बांधलेल्या घरांत राहतात.

जागतिक वारसा आणि संवर्धन

इ.स. १९७८ मध्ये युनेस्कोने लालिबेलाच्या खडकात कोरलेल्या चर्चेसचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. या स्थळाचे मूल्य कलेच्या दृष्टीने असामान्य असल्याचे युनेस्कोने नमूद केले आहे. चर्चेसबरोबरच येथील पारंपरिक दुमजली गोल घरेही या वारशाचा भाग मानली जातात.

या चर्चेसच्या संवर्धनात अनेक आव्हाने येतात. खडकाच्या पृष्ठभागावर हवामानामुळे झीज होते आणि पाणी आत शिरण्याचा धोका असतो. छतांवर वनस्पती वाढल्यामुळे खडक फुटण्याची शक्यता निर्माण होते. साफसफाई व दुरुस्तीचे काम काळजीपूर्वक केले जाते.

पर्यटन

पर्यटकांना येथे येण्यासाठी अदिस अबाबापासून रस्ता व विमानसेवा उपलब्ध आहे. भेटीसाठी योग्य कपडे घालण्याची सूचना केली जाते, कारण हे धार्मिक स्थळ आहे. चर्चेसच्या आत छायाचित्रणाबाबत मर्यादा आहेत. स्थानिक मार्गदर्शकांकडून चर्चेसचा इतिहास समजून घेता येतो.

पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांना उत्पन्न मिळते, तरी त्याचा भार स्थळावर पडू नये यासाठी उपाय केले जातात. चर्चेसजवळील मार्ग अरुंद व खडकाळ असल्यामुळे चालण्यासाठी योग्य पादत्राणे आवश्यक असतात. हवामान कोरडे असले तरी उन्हाचा त्रास होतो.

संवर्धनाच्या कामात स्थानिक कारागिरांचे कौशल्य वापरले जाते. दुरुस्तीसाठी वापरण्यात येणारा दगड परिसरातीलच असावा याची काळजी घेतली जाते. चर्चेसची नोंद ठेवण्यासाठी नकाशे व छायाचित्रे तयार केली जातात. पुढील काळात पाण्याचा निचरा सुधारण्यावर भर दिला जात आहे.

संदर्भ

1. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — लालिबेलाच्या खडकात कोरलेल्या चर्चेस
2. मेट्रोपॉलिटन म्युझियम ऑफ आर्ट — लालिबेलाच्या खडकात कोरलेल्या चर्चेस
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — लालिबेला

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६