खंडोबा

खंडोबा हे महाराष्ट्रातील सर्वांत लोकप्रिय लोकदैवतांपैकी एक मानले जातात. त्यांना मल्हारी, खंडेराय, मल्हार आणि येळकोटवाले अशा अनेक नावांनी ओळखले जाते. त्यांचे मुख्य मंदिर पुणे जिल्ह्यातील जेजुरी येथे आहे. खंडोबा हे शिवाचे अवतार मानले जातात आणि म्हाळसा ही त्यांची पत्नी पार्वतीचे रूप मानली जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	योद्धा स्वरूप; हातात खंडा (तलवार); घोड्यावर आरूढ
वाहन	घोडा; मंदिरात कुत्र्याची मूर्तीही आढळते
शस्त्र आणि प्रतीक	खंडा, त्रिशूळ, ढाल; सोन्याचा मुकुट
पत्नी	म्हाळसा (म्हाळसाई); बाणाई व मुरळी या अन्य रूपे (परंपरेनुसार)
मुख्य मंदिर	जेजुरी, पुणे जिल्हा
प्रमुख सण	जेजुरीची यात्रा, चंपाषष्ठी, दसरा
संबंधित ग्रंथ	मल्हारी माहात्म्य, भारूडे, लोकगीते
उपासना	गोंधळ, भंडारा, जागर, वाघ्या-मुरळी परंपरा
प्रमुख भक्त समाज	धनगर, मराठा, कुणबी व अन्य समाज
जयघोष	येळकोट, येळकोट, जय मल्हार
महाराष्ट्रातील प्रमुख स्थळे	जेजुरी, पाली व अन्य मल्हारीस्थाने
कुलदैवत	अनेक कुटुंबांचे कुलदैवत

खंडोबाच्या पत्नींविषयीच्या कथा प्रादेशिक परंपरांनुसार थोड्या वेगळ्या आढळतात. जेजुरी येथे वर्षभर यात्रा भरतात.

स्वरूप आणि प्रतीक

खंडोबा सामान्यतः घोड्यावर आरूढ झालेल्या योद्धा स्वरूपात चित्रित केले जातात. त्यांच्या हातात खंडा (तलवार) असते आणि मूर्तीवर सोन्याचा मुकुट असतो. जेजुरीची मूर्ती स्वयंभू मानली जाते.

मंदिरात खंडोबांच्या मूर्तीजवळ कुत्र्याची मूर्ती आढळते. म्हाळसा ही त्यांची प्रमुख पत्नी असून ती पार्वतीचे रूप मानली जाते. खंडोबा हे शिवाचे अवतार असल्याचे परंपरेत सांगितले जाते.

पुराणातील उल्लेख

खंडोबाविषयक कथा प्रामुख्याने मल्हारी माहात्म्य या ग्रंथात आणि लोकपरंपरेत आढळतात. पुराणांतील मल्लारी व लोकदैवत मल्हारी यांचा संबंध असल्याचे अभ्यासक सांगतात.

परंपरेनुसार खंडोबांनी मणी-मल्ल नावाच्या दोन राक्षसांचा वध केला. त्या वेळी म्हाळसा त्यांच्या साहाय्यास आली. या विजयाचे स्मरण म्हणून येळकोटचा जयघोष केला जातो, असे सांगितले जाते.

प्रमुख मंदिरे

जेजुरीचे खंडोबा मंदिर हे महाराष्ट्रातील सर्वांत प्रसिद्ध मल्हारीस्थान मानले जाते. तेथे कडेमल्हारी व गडमल्हारी अशी दोन मंदिरे डोंगरावर आहेत.

याशिवाय पुणे, सातारा, सोलापूर, नगर आणि विदर्भात अनेक खंडोबाची मंदिरे आढळतात. अनेक गावांत खंडोबा हे ग्रामदैवत म्हणून पूजले जातात. मंदिरात देवाला सोन्याचा मुकुट वाहिल्यावर तो भक्ताच्या घरी पाठवला जातो, अशी जेजुरीची परंपरा आहे.

उत्सव आणि परंपरा

जेजुरीत भरणाऱ्या यात्रा महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत. यात्रेत भाविक देवाला सोन्याचा मुकुट वाहतात आणि दर्शनासाठी मोठ्या संख्येने येतात. यात्रेच्या काळात जेजुरी परिसरात मोठी गर्दी असते.

चंपाषष्ठी हा खंडोबाचा विशेष सण मानला जातो. या दिवशी भक्त उपवास करतात आणि मल्हारीची पूजा करतात. दसऱ्यालाही खंडोबाच्या मंदिरांत विशेष उत्सव होतो.

उपासना पद्धत

खंडोबाची उपासना गोंधळ, भंडारा आणि जागर या लोकविधींतून केली जाते. गोंधळी तुंबरू व सनईच्या साथीने देवाची स्तुती करतात. वाघ्या-मुरळी परंपरेतही खंडोबाची सेवा केली जाते.

भक्त खंडोबाला काळा वस्त्र, शेंदूर आणि मद्य अर्पण करतात, अशी ग्रामीण परंपरा आहे. अनेक कुटुंबे खंडोबाला कुलदैवत मानून नवस बोलतात.

महाराष्ट्रातील परंपरा

महाराष्ट्रात खंडोबा हे धनगर, मराठा व कुणबी समाजाचे प्रमुख कुलदैवत मानले जाते. अनेक जातींच्या कुटुंबांत खंडोबाची पूजा कुलाचार म्हणून केली जाते.

भारूड, गोंधळ आणि लोकगीते यांतून खंडोबाच्या कथा पिढ्यानपिढ्या पुढे जातात. शेतकरी वर्ग याला पावसाचे व रानांचे रक्षक दैवत मानतो.

महाराष्ट्रात खंडोबाच्या उपासनेशी अनेक लोकविधी जोडलेले आहेत. वाघ्या, मुरळी आणि गोंधळी हे समाजघटक देवाच्या सेवेत आपले जीवन समर्पित करतात, अशी परंपरा आहे. जेजुरीच्या यात्रेत भाविक देवाला सोन्याचा मुकुट वाहतात आणि मनोकामना पूर्ण झाल्यावर तो मुकुट घरी नेतात. अनेक भागांत खंडोबाच्या नावाने भंडारा करून प्रसाद वाटण्याची प्रथा आहे. पावसाळ्यात शेतकरी खंडोबाला रानाचे रक्षक मानून पूजा करतात आणि पहिल्या धान्याचा नैवेद्य दाखवतात. विदर्भ व मराठवाड्यातही खंडोबाची मंदिरे आढळतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६