जोधपूर जिल्हा

जोधपूर जिल्हा हा राजस्थान राज्याच्या पश्चिम भागातील जिल्हा आहे. थार वाळवंटाच्या काठावर वसलेले जोधपूर शहर याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय जोधपूर येथे आहे. घरांच्या निळ्या रंगामुळे या शहराला 'निळे शहर' असे म्हटले जाते.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

जोधपूर हे नाव राव जोधा यांच्या नावावरून आले आहे. १४५९ मध्ये त्यांनी या शहराची स्थापना केली. 'पूर' म्हणजे नगर. यापूर्वी हा भाग मारवाड या नावाने ओळखला जात असे.

इतिहास

जोधपूरच्या आधी या भागाचे केंद्र मंडोर होते. तेथे प्रतिहार व राठोड राजवंशांची सत्ता होती. १३८१ मध्ये राव चुंडा यांनी मंडोर जिंकले आणि राठोड राज्याची स्थापना केली.

१४५९ मध्ये राव जोधा यांनी जोधपूर शहर व मेहरानगड किल्ल्याची स्थापना केली. पुढील काळात मारवाडचे राज्य मुघलांशी लढले. औरंगजेबाच्या काळात येथे मोठा संघर्ष झाला. १८१८ मध्ये जोधपूर ब्रिटिशांचे संरक्षित संस्थान बनले आणि १९४९ मध्ये राजस्थानमध्ये विलीन झाले.

भूगोल

जिल्ह्याचा बराचसा भाग थार वाळवंटात येतो. लुणी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. उत्तरेस बिकानेर व नागौर, पूर्वेस नागौर व पाली, दक्षिणेस बालोतरा तर पश्चिमेस जैसलमेर व बाडमेर जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यात पाऊस अतिशय कमी पडतो आणि उन्हाळा तीव्र असतो. वाळवंटी वनस्पती व रेताड माती ही येथील वैशिष्ट्ये आहेत. जिल्ह्यात कायलाना तलावासारखी जलाशये आहेत.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

हस्तकला हा जिल्ह्याचा महत्त्वाचा व्यवसाय आहे. लाकडी व चामड्याच्या वस्तू, बांधणी व छपाई ही उत्पादने प्रसिद्ध आहेत. जिल्ह्यात सिमेंट व हस्तशिल्प उद्योग आहेत. अलीकडच्या काळात सौर ऊर्जा प्रकल्प मोठ्या प्रमाणात उभारले जात आहेत.

जिल्ह्यात बाजरी, ज्वारी, ग्वार, जिरा आणि मोहरी ही प्रमुख पिके आहेत. मथानिया भागात मिरचीची शेती प्रसिद्ध आहे. पशुपालन हे वाळवंटी भागातील महत्त्वाचे उत्पन्नसाधन आहे.

प्रमुख शहरे

जोधपूर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. फलोदी, ओसियां, बिलाडा, पिपार आणि मंडोर ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. ओसियां येथील प्राचीन सूर्य मंदिर प्रसिद्ध आहे.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तहसील व उपविभागांमध्ये झाली आहे. जोधपूर महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. राजस्थान उच्च न्यायालयाचे मुख्यालय जोधपूर येथे आहे.

जोधपूर येथे विमानतळ आहे. जोधपूर जंक्शन हे राजस्थानमधील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा जैसलमेर, जयपूर व बाडमेरशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

मेहरानगड किल्ला हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. तो टेकडीवर वसलेला असून त्यातून शहराचे विहंगम दृश्य दिसते. उम्मेद भवन पॅलेस आणि जसवंत थडा ही इतर प्रमुख आकर्षणे आहेत.

मंडोर उद्यान, ओसियां येथील सूर्य मंदिर आणि कायलाना तलाव ही इतर स्थळे आहेत. शहरातील सरदार बाजार हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध आहे. जोधपूरच्या मिरची व बाजरी उत्पादनासाठीही भाग ओळखला जातो.

जिल्ह्यात मारवाडी व हिंदी भाषा बोलल्या जातात. जोधपूर हे राजस्थानमधील शिक्षणाचे महत्त्वाचे केंद्र असून तेथे अनेक विद्यापीठे व संशोधन संस्था आहेत. वाळवंटी हवामानामुळे येथे पाण्याचे नियोजन महत्त्वाचे ठरते.

संदर्भ

1. जोधपूर जिल्हा
2. Jodhpur district
3. जोधपूर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६