भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO)
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (Indian Space Research Organisation – ISRO) ही भारताची राष्ट्रीय अंतराळ संस्था आहे. अंतराळ विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा उपयोग दळणवळण, हवामान अंदाज, पृथ्वी निरीक्षण, दिशादर्शन आणि वैज्ञानिक संशोधनासाठी करणे हे तिचे प्रमुख कार्य आहे. इस्रोची स्थापना १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी झाली. [१]
स्थापना आणि पार्श्वभूमी
भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाची सुरुवात १९६२ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन समिती (INCOSPAR) स्थापन झाल्यानंतर झाली. डॉ. विक्रम साराभाई यांनी भारताच्या विकासासाठी अंतराळ तंत्रज्ञानाचे महत्त्व ओळखून या कार्यक्रमाला दिशा दिली. केरळमधील थुंबा येथे रॉकेट प्रक्षेपण केंद्र उभारण्यात आले. १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी INCOSPAR च्या जागी इस्रोची स्थापना झाली. १९७२ मध्ये अंतराळ विभाग आणि अंतराळ आयोग स्थापन करण्यात आले. [१][२]
प्रमुख उद्दिष्टे
इस्रोचे प्रमुख उद्दिष्ट अंतराळ तंत्रज्ञान विकसित करून त्याचा देशाच्या गरजांसाठी उपयोग करणे हे आहे. उपग्रहांद्वारे दूरसंचार, दूरदर्शन प्रसारण, हवामान निरीक्षण, नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी माहिती उपलब्ध केली जाते.
उपग्रह कार्यक्रम
इस्रोने विविध प्रकारचे उपग्रह विकसित आणि प्रक्षेपित केले आहेत. त्यांचे उपयोग पुढील क्षेत्रांत होतात:
- दूरसंचार: दूरध्वनी, दूरदर्शन आणि माहिती प्रसारणासाठी.
- हवामानशास्त्र: ढग, पाऊस, चक्रीवादळे आणि वातावरणाचे निरीक्षण.
- पृथ्वी निरीक्षण: शेती, वनसंपत्ती, जलसंपत्ती आणि जमिनीच्या वापराचा अभ्यास.
- दिशादर्शन: भारताच्या प्रादेशिक उपग्रह दिशादर्शन प्रणालीद्वारे स्थान आणि वेळविषयक सेवा.
प्रक्षेपण वाहने
उपग्रहांना आवश्यक कक्षेत पोहोचवण्यासाठी इस्रो प्रक्षेपण वाहनांचा वापर करते.
- PSLV: ध्रुवीय आणि इतर पृथ्वी निरीक्षण उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी वापरले जाणारे महत्त्वाचे वाहन.
- GSLV: भूस्थिर संक्रमण कक्षेत उपग्रह पाठवण्यासाठी विकसित केलेले प्रक्षेपण वाहन.
- LVM3: जड उपग्रह आणि चांद्रयानसारख्या मोहिमांसाठी वापरले जाणारे प्रक्षेपण वाहन.
महत्त्वाच्या अंतराळ मोहिमा
भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमात आर्यभट्ट उपग्रह, चांद्रयान-१, मंगळयान, चांद्रयान-२, चांद्रयान-३ आणि आदित्य-L1 यांसारख्या मोहिमांचा समावेश होतो. या मोहिमांनी उपग्रह तंत्रज्ञान, चंद्राचा अभ्यास, मंगळ संशोधन आणि सूर्य निरीक्षण या क्षेत्रांत योगदान दिले.
इस्रोचे महत्त्व
इस्रोच्या तंत्रज्ञानामुळे हवामान अंदाज, आपत्तीपूर्व सूचना, शेतीचे नियोजन, जलसंपत्तीचे निरीक्षण आणि दळणवळण यांसारख्या क्षेत्रांना मदत होते. अंतराळ संशोधनामुळे विज्ञान, अभियांत्रिकी आणि उच्च तंत्रज्ञानातील संशोधनालाही चालना मिळते.
संदर्भ
शेवटचे संपादन: ५ नोव्हेंबर २०२६