चांद्रयान-३ मोहीम
चांद्रयान-३ ही भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) यांची चंद्रावरील सुरक्षित अवतरण आणि रोव्हरच्या हालचालींची क्षमता प्रदर्शित करणारी मोहीम होती. २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी या मोहिमेचे लँडर चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाजवळ यशस्वीरीत्या उतरले. या यशामुळे चंद्रावर सॉफ्ट लँडिंग करणारा भारत चौथा देश ठरला. [१][२]
मोहिमेची माहिती
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| संस्था | भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) |
| प्रक्षेपण | १४ जुलै २०२३ |
| प्रक्षेपण केंद्र | सतीश धवन अंतराळ केंद्र, श्रीहरिकोटा |
| प्रक्षेपण वाहन | LVM3-M4 |
| चंद्रावर अवतरण | २३ ऑगस्ट २०२३ |
| लँडर | विक्रम |
| रोव्हर | प्रज्ञान |
| मुख्य उद्दिष्ट | सुरक्षित अवतरण, रोव्हरची हालचाल आणि वैज्ञानिक प्रयोग |
मोहिमेची उद्दिष्टे
चांद्रयान-३ मोहिमेची तीन प्रमुख उद्दिष्टे होती: चंद्राच्या पृष्ठभागावर सुरक्षित आणि मृदू अवतरण करणे, चंद्रावर रोव्हर चालवण्याची क्षमता दाखवणे आणि चंद्राच्या पृष्ठभागावर प्रत्यक्ष वैज्ञानिक प्रयोग करणे. [१]
मोहिमेची रचना
चांद्रयान-३ मध्ये तीन प्रमुख घटक होते:
- प्रोपल्शन मॉड्यूल: लँडरला चंद्राच्या कक्षेपर्यंत पोहोचवण्याचे काम.
- लँडर मॉड्यूल – विक्रम: चंद्राच्या पृष्ठभागावर सुरक्षित उतरण्यासाठी तयार केलेला भाग.
- रोव्हर – प्रज्ञान: लँडरमधून बाहेर पडून चंद्राच्या पृष्ठभागावर फिरत प्रयोग करणारे वाहन.
१४ जुलै २०२३ रोजी LVM3-M4 द्वारे मोहीम प्रक्षेपित झाली. पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेतून प्रवास केल्यानंतर यान चंद्राच्या कक्षेत पोहोचले. त्यानंतर लँडर मॉड्यूल प्रोपल्शन मॉड्यूलपासून वेगळे झाले आणि अवतरणाची प्रक्रिया पार पडली. [१][२]
चंद्रावरील अवतरण
२३ ऑगस्ट २०२३ रोजी विक्रम लँडरने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाजवळ सुरक्षित अवतरण केले. त्यानंतर प्रज्ञान रोव्हर चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरला. या घटनेमुळे भारताने चंद्रावर सॉफ्ट लँडिंग करण्याची क्षमता सिद्ध केली. भारत हा चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय उच्च अक्षांश प्रदेशात यशस्वीपणे उतरणारा पहिला देश ठरला. [२]
वैज्ञानिक उपकरणे आणि प्रयोग
लँडर आणि रोव्हरवर चंद्राच्या वातावरणीय, भौतिक आणि रासायनिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करणारी उपकरणे होती.
- ChaSTE: चंद्राच्या पृष्ठभागाजवळील तापमान आणि उष्णताविषयक गुणधर्म मोजण्यासाठी.
- ILSA: लँडिंग परिसरातील भूकंपीय हालचालींचा अभ्यास करण्यासाठी.
- RAMBHA-LP: चंद्राच्या पृष्ठभागाजवळील प्लाझ्मा आणि विद्युतभारित कणांच्या घनतेचा अभ्यास करण्यासाठी.
- LIBS: चंद्राच्या मातीतील मूलद्रव्यांची रचना तपासण्यासाठी.
- APXS: चंद्राच्या माती आणि खडकांमधील मूलद्रव्यांचे प्रमाण अभ्यासण्यासाठी.
- SHAPE: प्रोपल्शन मॉड्यूलवरील उपकरण; पृथ्वीचे वर्णपटमापन करून बाह्यग्रहांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त निरीक्षणे मिळवण्याच्या उद्देशाने तयार केलेले.
[१]
मोहिमेचे महत्त्व
चांद्रयान-३ मोहिमेने भारताची स्वदेशी अवकाश अभियांत्रिकी क्षमता अधोरेखित केली. सुरक्षित अवतरण, स्वयंचलित मार्गदर्शन, नेव्हिगेशन, नियंत्रण प्रणाली आणि चंद्रावरील प्रत्यक्ष वैज्ञानिक मोजमाप यांसंबंधी अनुभव मिळाला. या मोहिमेतील माहिती भविष्यातील चंद्र आणि ग्रह संशोधनासाठी उपयुक्त ठरते.
संदर्भ
शेवटचे संपादन: ५ नोव्हेंबर २०२६