ईश्वरचंद्र विद्यासागर

ईश्वरचंद्र विद्यासागर हे बंगालच्या पुनर्जागरणातील प्रमुख सुधारक होते. त्यांचा जन्म २६ सप्टेंबर १८२० रोजी मिदनापूर जिल्ह्यातील बिरसिंघा येथे झाला. त्यांनी विधवा पुनर्विवाहासाठी मोठी चळवळ उभी केली. १८५१ ते १८५८ या काळात ते संस्कृत महाविद्यालयाचे प्राचार्य होते. २९ जुलै १८९१ रोजी त्यांचे निधन झाले.

माहिती

विद्यासागर या नावाचा अर्थ ज्ञानाचा सागर असा होतो. ही पदवी त्यांना संस्कृत अभ्यासातील प्राविण्याबद्दल मिळाली.

त्यांनी आपले आयुष्य शिक्षणाचा प्रसार आणि स्त्रियांच्या सन्मानासाठी वाहिले. त्यांना दयासागर असेही संबोधले जात असे.

सुरुवातीचे जीवन

मिदनापूर जिल्ह्यातील बिरसिंघा येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील ठाकुरदास बंद्योपाध्याय हे कलकत्त्यात काम करत होते. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती अत्यंत बेताची होती.

वयाच्या पाचव्या वर्षी त्यांचे शिक्षण सुरू झाले. नऊ वर्षांचे असताना ते कलकत्त्यात आले. तेथे त्यांनी अत्यंत कष्टाने अभ्यास केला.

रस्त्यावरील दिव्याखाली बसून त्यांनी अभ्यास केल्याची कथा सांगितली जाते. १८२९ मध्ये त्यांनी संस्कृत महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. तेथे त्यांनी बारा वर्षे अभ्यास केला.

संस्कृत महाविद्यालय

१८३९ मध्ये त्यांना विद्यासागर ही पदवी मिळाली. १८४१ मध्ये त्यांनी महाविद्यालयातील शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर ते फोर्ट विल्यम महाविद्यालयात प्राध्यापक झाले.

१८४६ मध्ये ते संस्कृत महाविद्यालयात सहायक सचिव झाले. तेथे त्यांनी अभ्यासक्रमात सुधारणा सुचवल्या. मात्र पुराणमतवादी अधिकाऱ्यांनी त्यांना विरोध केला.

१८५१ मध्ये ते महाविद्यालयाचे प्राचार्य झाले. या पदावर त्यांनी मोठे बदल घडवले. केवळ ब्राह्मण आणि वैद्य विद्यार्थ्यांनाच प्रवेश मिळत असे, ती अट त्यांनी हटवली.

त्यांनी शनिवार आणि रविवार यांसारखी सुट्ट्यांची पद्धत बदलली. बंगाली आणि इंग्रजी माध्यमांतून विषय शिकवण्यास सुरुवात झाली. या सुधारणांमुळे महाविद्यालयाचे स्वरूप बदलले.

शिक्षणाचा प्रसार

१८५५ मध्ये ते शाळांचे सहायक निरीक्षक झाले. या पदावर त्यांनी चार जिल्ह्यांत शाळा सुरू केल्या. हुगळी, बर्धमान, नदिया आणि मिदनापूर या जिल्ह्यांचा यात समावेश होता.

अल्पावधीत सुमारे वीस शाळा सुरू झाल्या, असे नोंदवले जाते. शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी स्वतंत्र शाळाही काढण्यात आली. आपल्या गावातील शाळेसाठी त्यांनी स्वतःचा पैसा खर्च केला.

त्यांनी स्त्री शिक्षणावर विशेष भर दिला. बेथ्यून स्कूलशी ते सचिव म्हणून जोडलेले होते. या शाळेच्या माध्यमातून मुलींच्या शिक्षणाचा मार्ग उघडला.

विधवा पुनर्विवाह

बालविधवांची अवस्था पाहून ते विचलित झाले. १८४२ पासून त्यांनी या विषयावर लेखन सुरू केले. १८५५ मध्ये त्यांनी या विषयावर दोन पुस्तिका प्रकाशित केल्या.

त्यांनी प्राचीन ग्रंथांतील उताऱ्यांचा आधार घेतला. विधवेला पुन्हा विवाह करण्यास ग्रंथांची परवानगी आहे, असे त्यांनी दाखवले. यासाठी त्यांनी अनेक शास्त्रांचे परिशीलन केले.

१८५५ मध्ये त्यांनी सरकारकडे अर्ज पाठवला. या अर्जावर सुमारे पाच हजारांहून अधिक स्वाक्षऱ्या होत्या, असे नोंदवले जाते. विरोधकांनीही मोठ्या संख्येने प्रति-अर्ज सादर केला.

१८५६ मध्ये हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा मंजूर झाला. या कायद्यामागे त्यांच्या चळवळीचा मोठा वाटा होता. पहिला विवाह त्यांनी आपल्या सहकाऱ्याशी करून दिला.

बहुपत्नीकत्वाविरोध

कुलीन ब्राह्मणांमधील बहुपत्नीकत्व प्रथेविरुद्धही त्यांनी आवाज उठवला. अनेक तरुणींना वयाच्या लहान वयात विवाह करण्याची प्रथा होती.

या प्रथेविरोधात त्यांनी सरकारकडे मागणी केली. मात्र १८५७ च्या उठावानंतर सरकारने पुढील कारवाई टाळली. या प्रश्नावर त्यांनी शेवटपर्यंत आवाज उठवला.

बर्ण परिचय

१८५५ मध्ये त्यांनी बर्ण परिचय हे पुस्तक प्रकाशित केले. हे बंगाली भाषेचे सुधारित वर्णमाला पुस्तक होते. यात अक्षरांची ओळख सोप्या पद्धतीने दिली होती.

हे पुस्तक बंगालमधील शाळांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वापरले गेले. अनेक पिढ्यांनी यातूनच वाचन शिकले, असे सांगितले जाते. बंगाली भाषेच्या प्रसारात याचा मोठा वाटा मानला जातो.

वारसा

२९ जुलै १८९१ रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अंत्ययात्रेत मोठ्या संख्येने लोक सहभागी झाले, असे नोंदवले जाते.

कलकत्त्यातील विद्यासागर सेतू त्यांच्या नावाने ओळखला जातो. त्यांच्या नावाने अनेक शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठ आहे.

स्त्रियांच्या हक्कांसाठी केलेल्या कार्यामुळे ते आजही आठवले जातात. बंगालच्या पुनर्जागरणातील त्यांचे स्थान महत्त्वाचे मानले जाते.

कार्यशैली

विद्यासागर यांनी सरकारी सेवेतून मिळणारा पगार सामाजिक कामांसाठी वापरला. अनेक विद्यार्थ्यांना त्यांनी स्वतःच्या खर्चाने मदत केली. काहींचे शिक्षण त्यांनी पूर्णपणे उचलले.

त्यांनी संस्कृत अभ्यासाचा आधुनिक अर्थ लावला. प्राचीन ग्रंथ केवळ पाठ करणे पुरेसे नाही, असे त्यांचे मत होते. त्यामुळे अभ्यासक्रमात बदल करण्यात आले.

विधवा पुनर्विवाह कायदा झाल्यावरही समाजात विरोध होता. काही ठिकाणी हिंसाचाराच्या घटना घडल्या. तरीही त्यांनी पुढील विवाहांची व्यवस्था करत राहिले.

त्यांनी आपल्या मुलाचा विवाह विधवेशी लावला, असे नोंदवले जाते. यामुळे त्यांच्या भूमिकेची प्रामाणिकता अधोरेखित झाली.

स्मरण

त्यांनी महिला शिक्षणासाठी निधी उभारला. शाळांच्या इमारती आणि शिक्षकांची व्यवस्था यातून झाली.

त्यांच्या कार्याची नोंद बंगालच्या इतिहासात महत्त्वाची मानली जाते. आजही त्यांच्या नावाने शैक्षणिक संस्था कार्यरत आहेत.

साहित्यिक योगदान

त्यांनी अनेक तरुण लेखकांना प्रोत्साहन दिले. मायकेल मधुसूदन दत्त यांना बंगालीत लिहिण्यास त्यांनी प्रेरणा दिली, असे नोंदवले जाते. बंगाली साहित्याच्या विकासात याचा वाटा मानला जातो.

त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन अनेकांनी केले. स्त्रियांच्या शिक्षणातील त्यांचे योगदान आजही महत्त्वाचे मानले जाते.

त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार दिले जातात. त्यांच्या स्मरणार्थ व्याख्याने आणि साहित्यिक कार्यक्रम होतात.

संदर्भ

1. Banglapedia — Ishwar Chandra Vidyasagar
2. पश्चिम बंगाल सरकार
3. Britannica — Ishwar Chandra Vidyasagar
4. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
5. राष्ट्रीय अभिलेखागार, भारत

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६