भारतीय संसद

भारतीय संसद ही भारताच्या केंद्र शासनाची विधिमंडळ संस्था आहे. भारतीय संविधानानुसार संसदेत राष्ट्रपती, लोकसभा आणि राज्यसभा या तीन घटकांचा समावेश होतो. संसद कायदे तयार करते, सरकारच्या कामकाजावर देखरेख ठेवते आणि राष्ट्रीय महत्त्वाच्या विषयांवर चर्चा करते. [१]

संसदेची रचना

भारतीय संसदेत पुढील तीन घटक आहेत:

राष्ट्रपती

राष्ट्रपती हे संसदेचे घटक आहेत. संसदेने मंजूर केलेल्या विधेयकाला राष्ट्रपतींची संमती मिळाल्यानंतर ते कायदा बनते. राष्ट्रपती संसद अधिवेशन बोलावतात, स्थगित करतात आणि लोकसभा विसर्जित करू शकतात; हे अधिकार संविधानातील तरतुदींनुसार वापरले जातात. [१]

लोकसभा

लोकसभा हे संसदेचे कनिष्ठ सभागृह असून तिला जनतेचे सभागृह असेही म्हणतात. लोकसभेचे सदस्य सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकाराच्या आधारे थेट निवडणुकीतून निवडले जातात. लोकसभेचा सामान्य कार्यकाळ पाच वर्षांचा असतो; मात्र संविधानानुसार ती आधीही विसर्जित होऊ शकते. केंद्र सरकारचे मंत्रिमंडळ लोकसभेला सामूहिकरीत्या जबाबदार असते. [१][२]

राज्यसभा

राज्यसभा हे संसदेचे वरिष्ठ सभागृह असून तिला राज्यांची परिषद असे म्हणतात. ती कायमस्वरूपी सभागृह आहे; तिचे विसर्जन होत नाही. राज्यसभेतील सदस्यांचा कार्यकाळ सहा वर्षांचा असतो आणि दर दोन वर्षांनी साधारणपणे एक-तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात. बहुतेक सदस्य राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व करतात; काही सदस्यांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात. [१]

संसदेची प्रमुख कार्ये

कायदेनिर्मिती: देशासाठी नवीन कायदे तयार करणे आणि विद्यमान कायद्यांमध्ये बदल करणे.
अर्थसंकल्प: केंद्र सरकारचा वार्षिक अर्थसंकल्प आणि आर्थिक प्रस्तावांवर चर्चा व मंजुरी.
सरकारवर नियंत्रण: प्रश्नोत्तराचा तास, चर्चा, प्रस्ताव आणि समित्यांद्वारे सरकारला जबाबदार धरणे.
राष्ट्रीय चर्चा: देशातील महत्त्वाच्या प्रश्नांवर चर्चा करणे.
घटनादुरुस्ती: संविधानात बदल करण्याची प्रक्रिया पार पाडणे.

विधेयक ते कायदा

कायदा तयार करण्यासाठी संसदेत विधेयक मांडले जाते. सामान्य विधेयक दोन्ही सभागृहांत मंजूर झाल्यानंतर राष्ट्रपतींकडे संमतीसाठी पाठवले जाते. राष्ट्रपतींची संमती मिळाल्यावर ते कायदा बनते. धनविधेयक केवळ लोकसभेत मांडता येते. राज्यसभेला धनविधेयकाबाबत शिफारसी करण्याचा अधिकार असून ते १४ दिवसांच्या आत लोकसभेकडे परत पाठवावे लागते. [२]

संसदीय समित्या

संसदीय समित्या विविध मंत्रालयांचे कामकाज, खर्च, विधेयके आणि धोरणांचा तपशीलवार अभ्यास करतात. सभागृहाच्या मर्यादित वेळेत सर्व विषयांचा सखोल विचार करणे शक्य नसल्याने समित्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते.

संसद भवन

भारतीय संसदेचे कामकाज नवी दिल्ली येथे होते. जुन्या संसद भवनाची रचना ब्रिटिश काळात एडविन लुटियन्स आणि हर्बर्ट बेकर यांनी केली होती. नवीन संसद भवन २०२३ मध्ये राष्ट्राला समर्पित करण्यात आले आणि संसदीय कामकाजासाठी वापरात आले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ५ नोव्हेंबर २०२६