हागिया सोफिया

हागिया सोफिया हे तुर्कीच्या इस्तंबूल शहरातील एक प्रमुख ऐतिहासिक व धार्मिक इमारत आहे. सध्याची इमारत बायझँटाइन सम्राट जस्टिनियन पहिला याने इ.स. ५३२ ते ५३७ या काळात बांधली. पूर्वी याच ठिकाणी दोन चर्च होती; तिसऱ्या चर्चचे स्वरूप आजच्या इमारतीत दिसते. सुमारे नऊशे वर्षे ही इमारत कॉन्स्टॅन्टिनोपलच्या पितृसत्ताक संस्थेचे केंद्र व बायझँटाइन साम्राज्याचे प्रमुख चर्च होते. १४५३ मध्ये ओटोमन सुलतान मेहमेद दुसरा याने शहर जिंकल्यानंतर ही इमारत मशीद झाली. १९३५ मध्ये तुर्की सरकारने तिचे रूपांतर संग्रहालयात केले आणि २०२० मध्ये पुन्हा मशीद म्हणून तिचा वापर सुरू झाला. इमारतीच्या बदलत्या वापरामागे इस्तंबूलच्या राजकीय इतिहासाची कथा उभी आहे. १९८५ मध्ये युनेस्कोने इस्तंबूलच्या ऐतिहासिक भागाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला; हागिया सोफिया त्या भागातील प्रमुख स्मारक आहे.

माहिती

इमारतीची लांबी सुमारे ८२ मीटर, रुंदी सुमारे ७३ मीटर आणि कमाल उंची सुमारे ५५ मीटर आहे. मध्यवर्ती घुमट जमिनीपासून सुमारे ५५.६ मीटर उंच असून त्याचा व्यास सुमारे ३१ ते ३३ मीटर आहे. घुमटाच्या पायावर चाळीस कमानींच्या खिडक्यांची माळ आहे. या खिडक्यांतून येणारा प्रकाश घुमट हवेत तरंगत असल्याचा आभास निर्माण करतो. इमारतीचे बांधकाम विटा व गार यांनी केलेले असून भिंती जाड आणि वजनदार आहेत. आतील भागात संगमरवरी स्तंभ, रंगीत दगडांचे काम आणि सोनेरी मोज़ेक चित्रे आहेत.

इमारतीच्या बाहेरील स्वरूपात साधेपणा दिसतो; भिंती गुलाबी-राखाडी रंगाच्या असून त्यांना मोठे आधारस्तंभ लागलेले आहेत. मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ पूर्वीच्या दुसऱ्या चर्चचे अवशेष ठेवलेले आहेत. इमारतीच्या चारही बाजूंना मिनार उभे असून त्यांची उंची व रचना वेगवेगळ्या काळातील आहे. आत प्रवेश करताच समोरचा विशाल घुमट आणि त्याखालील मोकळी जागा यामुळे इमारतीचा आकार प्रत्यक्षात दिसण्यापेक्षा मोठा वाटतो.

तपशील	माहिती
स्थान	इस्तंबूल, तुर्की
सध्याची इमारत	इ.स. ५३२–५३७
बांधणारा सम्राट	जस्टिनियन पहिला
वास्तुविशारद	इसिडोर ऑफ मिलेतस, अँथेमियस ऑफ ट्रॅलेस
घुमटाचा व्यास	सुमारे ३१–३३ मीटर
कमाल उंची	सुमारे ५५ मीटर
जागतिक वारसा दर्जा	इ.स. १९८५

बायझँटाइन चर्च

याच ठिकाणी पहिले चर्च इ.स. ३६० मध्ये सम्राट कॉन्स्टान्टियसच्या काळात बांधले गेले. ते इ.स. ४०४ मध्ये झालेल्या दंगलीत नष्ट झाले. त्यानंतर सम्राट थियोडोसियस दुसरा याने इ.स. ४१५ मध्ये दुसरे चर्च उभारले; ते ५३२ मध्ये निका दंगलीत जळून खाक झाले. त्यानंतर जस्टिनियनने पाच वर्षांत नवी इमारत उभारली आणि २७ डिसेंबर ५३७ रोजी तिचे उद्घाटन झाले. त्या काळात जगातील सर्वांत मोठी अंतर्गत जागा असलेली इमारत म्हणून तिची ख्याती होती. इ.स. ५५८ मध्ये भूकंपामुळे घुमटाचा पूर्व भाग कोसळला; पुढे इसिडोरच्या शिष्याने तो अधिक उंचीवर पुन्हा उभारला. पुढील शतकांत अनेक भूकंप व दुरुस्त्यांनी इमारतीचे स्वरूप बदलले, तरी मूळ रचना टिकून आहे.

बायझँटाइन काळात इमारतीचा वापर केवळ धार्मिक कार्यांपुरता मर्यादित नव्हता. येथे सम्राटांचे राज्याभिषेक व महत्त्वाचे राजकीय विधी होत असत. १२०४ ते १२६१ या काळात शहरावर लॅटिन राज्याची सत्ता होती, तेव्हा इमारतीचा वापर कॅथोलिक पद्धतीने केला गेला. या काळात अनेक मौल्यवान वस्तू लुटल्या गेल्याचे नोंदी सांगतात. १२६१ मध्ये बायझँटाइन सत्ता पुन्हा प्रस्थापित झाल्यावर इमारत पूर्वीच्या स्वरूपात वापरली जाऊ लागली.

वास्तुकला

या इमारतीचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे चौकोनी पायावर वर्तुळाकार घुमट बसवण्याची पद्धत. घुमटाचे वजन चार मोठ्या कमानींवरून कोपऱ्यांकडे वळवले जाते; या कोपऱ्यांना पेंडेंटिव्ह असे म्हणतात. या तंत्राचा मोठ्या प्रमाणात वापर करणाऱ्या जगातील पहिल्या इमारतींपैकी हागिया सोफिया एक मानली जाते. घुमटाच्या पूर्व व पश्चिमेस अर्धवर्तुळाकार अर्धघुमट आहेत आणि त्यांच्या खाली अजून लहान अर्धघुमट आहेत; यामुळे संपूर्ण आतील जागा एका सलग प्रवाहात विस्तारलेली दिसते. इमारतीचे वजन कमी करण्यासाठी छिद्रयुक्त विटा वापरल्या गेल्या, असे अभ्यास सांगतात.

आतील सजावटीत रंगीत दगड, संगमरवरी आवरण आणि सोनेरी पार्श्वभूमीवरील मोज़ेक चित्रे यांचा समावेश होतो. मोज़ेकमध्ये ख्रिस्त, मेरी आणि बायझँटाइन सम्राटांची चित्रे आहेत. मशीद काळात या चित्रांवर प्लास्टरचा थर दिला गेला होता; संग्रहालय काळात तो काढून चित्रे पुन्हा दिसू लागली. इमारतीच्या आतील भागात उभे राहिल्यावर घुमटाचा आकार व प्रकाशाचा खेळ यामुळे जागेचा व्यापकपणा जाणवतो.

ओटोमन मशीद

१४५३ मध्ये कॉन्स्टॅन्टिनोपल जिंकल्यानंतर सुलतान मेहमेद दुसरा याने इमारतीचे रूपांतर मशिदीत केले. पुढील काळात इमारतीभोवती चार मिनार उभारण्यात आले आणि आतील भागात मिहराब व मिंबर यांसारखे घटक जोडले गेले. बायझँटाइन काळातील चित्रे प्लास्टरने झाकली गेली आणि भिंतींवर कुराणातील अक्षरे रंगवली गेली. इमारतीची रचना मजबूत ठेवण्यासाठी बाहेरून आधारस्तंभ जोडण्यात आले. १६१६ मध्ये सुलतान अहमद मशीद बांधली जाईपर्यंत हागिया सोफिया शहरातील प्रमुख मशीद होती.

ओटोमन काळात इमारतीच्या देखभालीसाठी स्वतंत्र न्यास स्थापन करण्यात आला होता. या काळात इमारतीच्या आतील भागात सुमारे दोन मजले उंचीवर दिव्यांच्या रांगा लावल्या गेल्या, ज्यामुळे प्रकाशाचे वेगळे स्वरूप निर्माण झाले. मशिदीच्या काळात इमारतीच्या भोवतीच्या परिसरात मदरसे, ग्रंथालय व धर्मादाय संस्था उभारल्या गेल्या; त्यांपैकी काही इमारती आजही शाबूत आहेत.

संग्रहालय स्थिती

१९३४ मध्ये तुर्की सरकारने इमारतीचा धार्मिक वापर थांबवण्याचा निर्णय घेतला आणि १९३५ मध्ये ती संग्रहालय म्हणून जनतेसाठी उघडली. या निर्णयामागे तुर्कीचे पहिले राष्ट्रपती मुस्तफा केमाल अतातुर्क यांचा पुढाकार होता, असे नोंदी सांगतात. संग्रहालय काळात जमिनीवरील गालिचे व सिमेंटचा थर काढून खालील संगमरवरी फरसबंदी दिसू लागली. प्लास्टरखालील मोज़ेक चित्रे उघड करण्याचे काम याच काळात झाले.

१९९० च्या दशकात इमारतीच्या देखभालीकडे अधिक लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली. छतातील तांब्याचे आवरण तडकल्यामुळे पाणी आत येत होते आणि भिंतींवरील चित्रांना धोका निर्माण झाला होता. आंतरराष्ट्रीय निधीच्या साहाय्याने घुमट व छताची दुरुस्ती करण्यात आली. या काळात संग्रहालयात दरवर्षी लाखो पर्यटक येत असत आणि ते तुर्कीतील सर्वाधिक पाहिले जाणारे स्थळ बनले होते.

२०२० नंतरची स्थिती

१० जुलै २०२० रोजी तुर्कीच्या सर्वोच्च प्रशासकीय न्यायालयाने १९३४ चा संग्रहालयाचा निर्णय रद्द केला आणि इमारत पुन्हा मशीद म्हणून वापरण्याचा आदेश दिला. त्यानंतर इमारतीत नमाज सुरू झाला. या निर्णयावर देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या; युनेस्कोने याबाबत चर्चा न करण्याची नोंद घेतल्याचे सांगितले. मशीद असतानाही पर्यटकांना इमारतीच्या काही भागात भेट देण्याची परवानगी आहे. इमारतीचा जागतिक वारसा दर्जा कायम असल्याचे तुर्की अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.

या बदलानंतर इमारतीच्या संवर्धनाच्या जबाबदाऱ्या व निधीचे स्वरूप बदलले. इमारतीतील मोज़ेक चित्रे व जुन्या भिंती यांच्या संरक्षणासाठी स्वतंत्र तज्ञांची समिती काम करते. आतील भागातील प्रकाशयोजना व फरसबंदी यांची देखभाल नियमितपणे केली जाते. इमारतीच्या ऐतिहासिक स्वरूपाला बाधा न होता वापर सुरू ठेवणे, हे येथील प्रमुख आव्हान मानले जाते.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

इस्तंबूलच्या ऐतिहासिक भागाचा समावेश १९८५ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत झाला आणि हागिया सोफिया या क्षेत्रातील प्रमुख स्मारक मानली जाते. इमारतीचे स्थान ऐतिहासिक द्वीपकल्पावर असून तेथून बॉस्फोरसचे दृश्य दिसते. भेटीसाठी येणाऱ्यांना प्रवेशद्वाराजवळील नियमांची माहिती घ्यावी लागते, कारण नमाजच्या वेळेस पर्यटकांचा प्रवेश मर्यादित असतो. इमारतीच्या बाहेरील भागात उभारलेले मिनार व आधारस्तंभ वेगवेगळ्या काळातील बांधकामाचे पुरावे दाखवतात. पर्यटकांसाठी मार्गदर्शित फेऱ्या व ऑडिओ मार्गदर्शन उपलब्ध आहे.

इमारतीजवळच टोपकापी महाल, ब्लु मॉस्कीट व टोपकापी संग्रहालय अशी इतर ऐतिहासिक स्थळे आहेत, त्यामुळे अभ्यागत एकाच भेटीत अनेक स्मारके पाहू शकतात. शहराची रेल्वे व ट्राम सेवा या भागाला जोडते. सकाळच्या वेळी गर्दी कमी असते आणि हिवाळ्यातील महिन्यांत भेटीसाठी अनुकूल हवामान मिळते. फोटोग्राफीबाबत ठिकाणानुसार निर्बंध असतात, त्यामुळे प्रवेश करण्यापूर्वी सूचना वाचणे आवश्यक ठरते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६