चीनची महाभिंत

चीनची महाभिंत ही उत्तर चीनमधील पर्वतरांगा आणि टेकड्यांवरून धावणारी प्रचंड संरक्षक भिंत आहे. ती एका राजवटीत बांधली गेली नाही, तर अनेक शतकांत वेगवेगळ्या राजवटींनी तिची उभारणी व विस्तार केला. इ.स.पूर्व सातव्या शतकापासून अशा भिंती बांधल्या गेल्याचे पुरावे आहेत. इ.स.पूर्व २२१ मध्ये चिन शी हुआंगने चीनचे एकत्रीकरण केल्यावर जुन्या भिंती जोडण्याचे काम झाले. आज जी भिंत सर्वात जास्त प्रसिद्ध आहे, तिचा मोठा भाग मिंग राजवटीत बांधला गेला. १९८७ मध्ये महाभिंत जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाली. ती जगातील सर्वात मोठी मानवनिर्मित रचना मानली जाते.

माहिती

२०१२ मध्ये चीनच्या सांस्कृतिक वारसा विभागाने केलेल्या सर्वेक्षणानुसार महाभिंतीची सर्व शाखा मिळून एकूण लांबी सुमारे २१,१९६ किलोमीटर इतकी आहे. यात वाळवंटातील मातीच्या भिंती, पर्वतांवरील दगडी भिंती आणि खोऱ्यांतील विटांच्या भिंती यांचा समावेश होतो. मिंग राजवटीत बांधलेल्या भिंतीची लांबी सुमारे ८,८५० किलोमीटर आहे.

भिंतीची उंची सामान्यतः ५ ते ८ मीटर असून वरची पट्टी ४ ते ५ मीटर रुंद आहे. भिंतीवर ठराविक अंतरावर पहारेकरी बुरुज आणि इशारा-बुरुज बांधलेले आहेत. डोंगरउतारावर भिंत जिथे चढते, तिथे पायऱ्यांचे रूप घेते. काही ठिकाणी भिंत दोन किंवा तीन समांतर थरांत बांधली गेली आहे.

तपशील	माहिती
देश	चीन
एकूण लांबी	सुमारे २१,१९६ किलोमीटर
मिंग काळातील लांबी	सुमारे ८,८५० किलोमीटर
पूर्व टोक	शानहायग्वान (समुद्राजवळ)
पश्चिम टोक	ज्यायुग्वान
सामान्य उंची	५ ते ८ मीटर
जागतिक वारसा दर्जा	१९८७

पूर्वीच्या भिंती आणि राजवटी

इ.स.पूर्व सातव्या शतकातील वसंत व शरद काळात चीन अनेक छोट्या संस्थानांत विभागलेला होता. या संस्थानांनी एकमेकांपासून संरक्षणासाठी आपापल्या सीमेवर मातीच्या भिंती उभारल्या. या भिंती सहसा स्थानिक माती, दगड व लाकडाच्या साहाय्याने बांधल्या जात होत्या. त्यांची उंची व जाडी सर्वत्र सारखी नव्हती.

इ.स.पूर्व २२१ मध्ये चिन शी हुआंगने संस्थानांचे एकत्रीकरण करून एक मोठे साम्राज्य उभारले. त्यानंतर उत्तरेकडील आक्रमणांना रोखण्यासाठी जुन्या भिंती जोडून एक सलग रक्षणरेषा तयार करण्यात आली. त्यानंतर हान राजवटीने भिंत पश्चिमेकडे दुनहुआंगपर्यंत वाढवली आणि व्यापारमार्गाचे रक्षण केले. पुढील अनेक शतकांत भिंतीची दुरुस्ती व विस्तार अधूनमधून होत राहिला.

मिंग काळातील बांधकाम

आज पाहायला मिळणारी बहुतेक भिंत मिंग राजवटीत (१३६८ ते १६४४) बांधली गेली. मंगोल आक्रमणांची जाणीव झाल्यावर मिंग सरकारने उत्तर सीमेच्या संरक्षणाकडे विशेष लक्ष दिले. या काळात भिंतीचे बांधकाम दगड व भाजलेल्या विटांनी करण्यात आले. पूर्वीच्या मातीच्या भिंतींच्या तुलनेत या भिंती अधिक मजबूत व टिकाऊ होत्या.

मिंग काळात भिंतीवर मोठ्या प्रमाणात बुरुज, सैनिकांची निवासस्थाने आणि अन्नसाठा ठेवण्याच्या जागा बांधल्या गेल्या. भिंतीच्या काही भागांत घोडे व सैन्य हलवण्यासाठी रुंद वाट होती. बांधकामासाठी मोठ्या संख्येने कामगार, सैनिक व स्थानिक लोकांची जमवाजमव केली जात होती. साहित्य डोंगरावर पोहोचवण्यासाठी माणसे, खेचर व विशिष्ट यंत्रे वापरली जात होती.

रचना आणि साहित्य

महाभिंतीच्या बांधकामात प्रामुख्याने तीन प्रकारची सामग्री वापरली गेली. पश्चिमेकडील कोरड्या प्रदेशात दगडी पायावर मातीचे थर दाबून भिंत बांधली गेली. पूर्वेकडील डोंगराळ भागात भाजलेल्या विटा व दगड वापरण्यात आले. विटा जोडण्यासाठी चुन्याच्या गारेचा वापर झाला, ज्यामुळे भिंत शतकानुशतके टिकली.

भिंतीच्या आत काही ठिकाणी माती व दगडांचे मिश्रण भरून तिला जाडी दिली जात होती. पाया खोलवर रचून भिंतीला स्थिरता दिली गेली. पहारेकरी बुरुजांना छोट्या खिडक्या ठेवल्या जात होत्या, ज्यातून सैनिकांना शत्रूची हालचाल दिसत होती. इशारा-बुरुजांवर आग किंवा धुराच्या साहाय्याने एका बुरुजावरून दुसऱ्या बुरुजापर्यंत संदेश पोहोचवला जात होता.

संरक्षण व्यवस्था आणि जीवन

महाभिंत केवळ एक भिंत नव्हती, तर एक संपूर्ण संरक्षण व्यवस्था होती. भिंतीवरील बुरुजांमध्ये सैनिक ठेवले जात होते आणि त्यांना अन्न, शस्त्र व कपड्यांचा पुरवठा केला जात होता. काही ठिकाणी भिंतीजवळ लष्करी वसाहती व बाजार उभारले गेले. या वसाहतींतील लोकांना भिंतीच्या देखभालीची जबाबदारी दिली जात होती.

भिंतीवर दुतर्फा चालण्यासाठी जागा असल्यामुळे सैनिकांना व साहित्याला हलणे सोपे जात होते. पावसाचे पाणी वाहून जाण्यासाठी भिंतीवर लहान गटारे ठेवली जात होती, त्यामुळे भिंत लवकर खराब होत नसे. काही बुरुजांमध्ये सैनिकांच्या राहण्यासाठी खोल्या व पाण्याची टाकी होती. या व्यवस्थेमुळे भिंत वर्षानुवर्षे लढाईसाठी तयार राहिली.

भिंतीवरील जीवन कठीण होते. थंडीत तीव्र वारे व हिमवर्षाव सहन करावा लागत होता, तर उन्हाळ्यात पाण्याची तीव्र कमतरता जाणवत होती. दूरच्या भागात अन्न व पाणी पोहोचवणे अवघड होते. अनेक सैनिक व कामगारांना आपली घरे सोडून वर्षानुवर्षे या भागात राहावे लागले.

संवर्धन आणि आव्हाने

महाभिंतीचा मोठा भाग आता ऱ्हासग्रस्त आहे. वाऱ्याची धूप, पाऊस, वनस्पतींची वाढ आणि मानवी हस्तक्षेप यामुळे अनेक ठिकाणी भिंत कोसळली आहे. काही भागांतील विटा स्थानिक लोकांनी घरे बांधण्यासाठी उचलून नेल्याचेही आढळले आहे. पर्यटकांच्या गर्दीमुळे काही प्रसिद्ध भागांवर ताण वाढला आहे.

संवर्धनासाठी चिनी सरकारने कायदे व नियम तयार केले आहेत. अनेक भागांत पुनर्संचयितीचे काम हाती घेतले गेले आहे. मात्र जुन्या स्वरूपात भिंत जपण्याचा आणि पर्यटनासाठी सुरक्षित ठेवण्याचा समतोल साधणे आव्हानात्मक आहे. भिंतीवर नावे कोरण्याची प्रथा आणि कचरा यामुळेही समस्या निर्माण होतात.

पर्यटन

बादालिंग, मुत्यान्यु, जिन्शानलिंग आणि सिमाताई हे महाभिंतीचे सर्वात लोकप्रिय भाग आहेत. यांपैकी बादालिंग येथे रेल्वे व रस्त्याने सहज पोहोचता येते, त्यामुळे तेथे पर्यटकांची संख्या सर्वाधिक आहे. मुत्यान्यु व जिन्शानलिंग येथील भाग निसर्गरम्य असून तुलनेने कमी गर्दीचे आहेत. सिमाताई येथील भाग अधिक उंच व अवघड असल्यामुळे तेथे भेट देणारे पर्यटक कमी आहेत.

पूर्वेकडील टोक शानहायग्वान येथे समुद्राजवळ संपते, तर पश्चिमेकडील टोक ज्यायुग्वान येथे वाळवंटात आहे. अनेक पर्यटक भिंतीवरून चालण्यासाठी आणि आसपासच्या डोंगरांचे दृश्य पाहण्यासाठी येतात. भिंतीवरून दिसणारे सूर्यास्ताचे दृश्य विशेष प्रसिद्ध आहे. पर्यटनातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग संवर्धनासाठी वापरला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६