गोरखपूर जिल्हा

गोरखपूर जिल्हा हा उत्तर प्रदेश राज्याच्या पूर्व भागातील जिल्हा आहे. गोरखनाथ मंदिरामुळे हे शहर प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय गोरखपूर येथे आहे. पूर्वांचल भागातील शिक्षण व व्यापाराचे हे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

गोरखपूर हे नाव गोरक्षनाथ यांच्यावरून आले आहे. गोरखनाथ हे नाथ संप्रदायाचे प्रमुख संत होते. त्यांनी या ठिकाणी तपश्चर्या केली आणि मठाची स्थापना केली, असे सांगितले जाते. त्यांच्या नावावरून या नगराला गोरखपूर असे नाव मिळाले.

इतिहास

गोरखनाथ मठाच्या स्थापनेपासून या शहराचे महत्त्व वाढले. मध्ययुगात हा भाग मुघल साम्राज्याचा भाग होता. पुढील काळात येथे अनेक संस्थानांची सत्ता आली.

आधुनिक काळात गोरखपूर स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. ४ फेब्रुवारी १९२२ रोजी चौरीचौरा येथे शेतकऱ्यांनी पोलीस चौकीला आग लावली. या घटनेनंतर महात्मा गांधींनी असहकार आंदोलन मागे घेतले. ही घटना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते.

भूगोल

जिल्हा गंगेच्या मैदानात वसला आहे. राप्ती आणि रोहिणी या जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या आहेत. उत्तरेस नेपाळ, पूर्वेस देवरिया व कुशीनगर, दक्षिणेस आझमगढ तर पश्चिमेस संत कबीर नगर जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. पावसाळ्यात राप्ती नदीला पूर येण्याची शक्यता असते. जिल्ह्यातील माती गाळाची व सुपीक आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

भात, गहू, ऊस, बाजरी आणि कडधान्ये ही जिल्ह्याची प्रमुख पिके आहेत. जिल्ह्यात साखर कारखाने व तेल गिरण्या आहेत. गोरखपूर येथील गीता प्रेस हे धार्मिक ग्रंथांचे जगातील सर्वात मोठे प्रकाशन केंद्र मानले जाते.

जिल्ह्यात रोपवाटिका व फुलांची शेती मोठ्या प्रमाणात होते. गोरखपूर हे पूर्वोत्तर रेल्वेचे मुख्यालय असल्याने रेल्वेचे मोठे कार्यालय व कार्यशाळा येथे आहेत. त्यामुळे अनेकांना रोजगार मिळतो. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती व पशुपालनावर मोठी लोकसंख्या अवलंबून आहे. दुग्धव्यवसायही येथील अनेक कुटुंबांचा आधार आहे. जिल्ह्यातील कालवे व तलाव शेतीला पाणी पुरवतात.

प्रमुख शहरे

गोरखपूर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. गोला, सहजनवा, बानसगाव, चौरीचौरा आणि खजनी ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. चौरीचौरा हे स्वातंत्र्यलढ्यातील घटनेमुळे ओळखले जाते.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी सात तहसीलींत झाली आहे. गोरखपूर नगर निगम शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. जिल्ह्यातील प्रशासनाचे प्रमुख कार्यालय गोरखपूर येथे आहे.

गोरखपूर येथे विमानतळ आहे. गोरखपूर जंक्शन हे उत्तर भारतातील व्यस्त रेल्वे स्थानक आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा लखनौ, वाराणसी व नेपाळ सीमेशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

गोरखनाथ मंदिर हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. मकर संक्रांतीच्या काळात येथे मोठी खिचडी मेळा भरतो. चौरीचौरा येथील स्मारक स्वातंत्र्यलढ्याची आठवण करून देते.

जिल्ह्यात गीता प्रेसचे प्रकाशन केंद्र आणि गोरखपूर विद्यापीठ ही महत्त्वाची ठिकाणे आहेत. कुशीनगर व लुंबिनी ही बौद्ध स्थळे जवळ असल्याने अनेक पर्यटक या भागातून प्रवास करतात.

जिल्ह्यात हिंदी व भोजपुरी भाषा बोलल्या जातात. गोरखपूर हे पूर्वांचल भागातील मोठे व्यापारी केंद्र आहे. आसपासच्या जिल्ह्यांतील शेतमाल विक्रीसाठी येथे मोठ्या बाजारपेठा आहेत.

संदर्भ

1. गोरखपूर जिल्हा
2. Gorakhpur district
3. गोरखपूर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६