दादरा व नगर हवेली आणि दमण-दीव

दादरा व नगर हवेली आणि दमण-दीव हा भारताचा केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा प्रदेश २६ जानेवारी २०२० रोजी अस्तित्वात आला. दोन जुने केंद्रशासित प्रदेश एकत्र करून हा प्रदेश तयार झाला. याचे क्षेत्रफळ ६०३ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेशी संबंधित जिल्हानिहाय लोकसंख्या UT प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर दिलेल्या आकड्यांनुसार एकूण ५,८६,९५६ आहे. प्रशासकीय राजधानी दमन येथे आहे.

माहिती

प्रदेशात तीन जिल्हे आहेत. दादरा व नगर हवेली जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४९१ चौरस किलोमीटर, दमण जिल्ह्याचे ७२ चौरस किलोमीटर आणि दीव जिल्ह्याचे ४० चौरस किलोमीटर आहे. UT प्रशासनाने दिलेल्या २०११ च्या जिल्हानिहाय आकड्यांनुसार दादरा व नगर हवेलीची लोकसंख्या ३,४३,७०९, दमणची १,९१,१७३ आणि दीवची ५२,०७४ आहे. साक्षरतेचे प्रमाण अनुक्रमे ७६.२%, ८८.०६% आणि ८३.४६% आहे.

दादरा व नगर हवेली हा भाग गुजरातच्या आत आहे. दमण आणि दीव मात्र समुद्रकिनाऱ्यावर आहेत. दीव हे बेट आहे. हे तीन भाग एकमेकांपासून वेगवेगळे आहेत.

इतिहास

हे सर्व भाग पूर्वी पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होते. पोर्तुगालने अनेक शतके येथे राज्य केले. दादरा व नगर हवेली १९५४ साली सुटका चळवळीने मुक्त झाले. १९६१ साली ते भारतात विलीन झाले.

दमण आणि दीव १९६१ साली भारतात सामील झाले. त्यानंतर गोवा, दमण आणि दीव हे एकच केंद्रशासित प्रदेश होते. १९८७ साली गोवा राज्य झाले. तेव्हा दमण आणि दीव स्वतंत्र केंद्रशासित प्रदेश झाले.

२०१९ साली दोन्ही प्रदेश एकत्र करण्याचा निर्णय झाला. संसदेने यासंबंधीचा कायदा मंजूर केला. २६ जानेवारी २०२० पासून हा एकच प्रदेश अस्तित्वात आहे.

दादरा व नगर हवेली

हा भाग डोंगराळ आणि जंगलाने व्यापलेला आहे. येथे वारली, कोकणा आणि इतर आदिवासी समाज राहतात. सिल्वासा हे या भागाचे मुख्य शहर आहे.

येथे कापड, प्लास्टिक आणि रसायनांचे उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहेत. अनेक कंपन्यांनी येथे कारखाने उभारले आहेत. त्यामुळे सिल्वासा हे औद्योगिक केंद्र बनले आहे.

दमणगंगा नदी या भागातून वाहते. नदीकाठी वनउद्याने आणि बागा आहेत. वनक्षेत्र सुमारे २०४ चौरस किलोमीटर इतके आहे.

दमण

दमण शहर दोन भागांत विभागले आहे. मोठ्या दमणला मोती दमन म्हणतात. लहान भागाला नानी दमन म्हणतात. दोन्ही भाग पोर्तुगीज किल्ल्यांनी वेढलेले आहेत.

येथील जुने चर्च आणि किल्ले पोर्तुगीज वास्तुरचनेची आठवण करून देतात. समुद्रकिनारे पर्यटकांना आकर्षित करतात.

दीव

दीव हे लहान बेट आहे. येथे मोठा किल्ला आहे. किल्ल्यातून समुद्राचे विहंगम दृश्य दिसते.

नायडा गुहा हे येथील प्रमुख आकर्षण आहे. गुहा कातळात कोरलेल्या आहेत. नागोआ आणि घोघला हे किनारे प्रसिद्ध आहेत. घोघला किनार्याला पर्यावरणीय मानांकन मिळाले आहे.

अर्थव्यवस्था

या प्रदेशाची अर्थव्यवस्था उद्योग आणि पर्यटन यांवर चालते. सिल्वासा भागात कापड, धातू आणि प्लास्टिक उद्योग आहेत. दमणमध्येही अनेक कारखाने आहेत.

मासेमारी हा किनारी भागातील महत्त्वाचा व्यवसाय आहे. दीवमध्ये पर्यटनामुळे अनेकांना रोजगार मिळतो. दमणचे किनारेही पर्यटकांना भुरळ घालतात.

प्रशासन

केंद्रशासित प्रदेशाचा कारभार प्रशासक पाहतो. प्रशासकाची नेमणूक राष्ट्रपती करतात. प्रत्येक जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो.

प्रदेशात लोकसभेची दोन जागा आहेत. दमण आणि दीवसाठी एक, तर दादरा व नगर हवेलीसाठी एक जागा आहे.

पर्यटनस्थळे

वनगंगा तलाव आणि उद्यान हे सिल्वासाजवळचे आकर्षण आहे. येथे बोटिंगची सोय आहे. आदिवासी संग्रहालयात स्थानिक संस्कृतीची माहिती मिळते.

दमणमधील मोती दमण किल्ला आणि जुने चर्च पाहण्यासारखे आहेत. जामपोर आणि देवका हे किनारे शांत आहेत. दीवचा किल्ला, गुहा आणि किनारे पर्यटकांची पसंती असतात.

लोकजीवन

या प्रदेशात विविध समाजाचे लोक राहतात. आदिवासी समाजाचे प्रमाण दादरा व नगर हवेली भागात जास्त आहे. वारली आणि कोकणा या प्रमुख जमाती आहेत.

पोर्तुगीज राजवटीचा प्रभाव अजूनही दिसतो. अनेक ठिकाणी पोर्तुगीज नावे आढळतात. जुनी चर्चे आणि वाडे याची साक्ष देतात.

गुजराती, हिंदी आणि मराठी भाषा रोजच्या व्यवहारात वापरल्या जातात. स्थानिक बोलीभाषाही टिकून आहेत. सण आणि यात्रा मोठ्या प्रमाणात साजऱ्या होतात.

शिक्षण आणि आरोग्य

प्रदेशात साक्षरतेचे प्रमाण बरेच आहे. दमण आणि दीवमधील साक्षरता दादरा व नगर हवेलीपेक्षा जास्त आहे. शासकीय आणि खाजगी शाळा दोन्ही आहेत.

उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी जवळच्या गुजरात आणि महाराष्ट्रात जातात. आरोग्य सुविधा जिल्हास्तरावर उपलब्ध आहेत. मोठ्या रुग्णालयांसाठी रुग्ण बाहेर जातात.

वाहतूक

दमणसाठी जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक वापी आहे. ते दमणपासून सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर असून तेथून बस किंवा टॅक्सीने दमणला जाता येते. दमणसाठी जवळची विमानतळे सुरत आणि मुंबई येथे आहेत.

दीव येथे नगोआजवळ विमानतळ आहे. दीवला रस्त्यानेही गुजरातमधून जाता येते. दीवसाठी जवळचे मोठे रेल्वे जंक्शन वेरावळ येथे असून ते सुमारे ९० किलोमीटर अंतरावर आहे. सिल्वासा रस्त्याने वापी आणि भिलाडशी जोडलेले आहे; त्यासाठी जवळची विमानतळे सुरत आणि मुंबई येथे आहेत.

प्रसिद्ध स्थळे

प्रदेशात जुनी स्थापत्यकला जपली गेली आहे. दमणमधील किल्ल्यात बुरुज आणि दरवाजे आहेत. येथील चर्चमध्ये जुनी चित्रे पाहायला मिळतात.

दीवच्या किल्ल्यातून समुद्राकडे पाहण्याचा नजारा प्रसिद्ध आहे. येथे जुनी तोफ आणि स्मारके ठेवली आहेत. पर्यटक येथे छायाचित्रे घेण्यासाठी येतात.

सिल्वासा येथील संग्रहालयात आदिवासी वस्तू आहेत. येथे हस्तकलेची दुकानेही आहेत.

सण आणि उत्सव

प्रदेशात विविध धर्माचे सण साजरे होतात. गणेशोत्सव आणि नवरात्र मोठ्या प्रमाणात साजरे होतात. आदिवासी नृत्य आणि गाणी हे आकर्षण आहे.

तरपा नृत्य हे येथील प्रसिद्ध लोकनृत्य आहे. भवाडा आणि ढोल नृत्यही होते. सणांच्या काळात स्थानिक पदार्थ बनवले जातात.

भविष्यातील आव्हाने

प्रदेशाच्या विकासात काही अडचणी आहेत. दमण आणि दीव या भागांचे क्षेत्रफळ फार कमी आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रकल्पांसाठी जागा मर्यादित आहे.

किनारपट्टीची धूप आणि पूर यांचा धोका आहे. त्यासाठी संरक्षण भिंती बांधल्या जात आहेत. पर्यटन वाढवताना पर्यावरणाची काळजी घ्यावी लागते.

संदर्भ

1. UT प्रशासन — जिल्हानिहाय माहिती
2. UT प्रशासन — दमणपर्यंत पोहोचण्याची माहिती
3. UT प्रशासन — दीव किल्ला व वाहतूक
4. भारतीय विमानतळ प्राधिकरण — दीव विमानतळ
5. UT प्रशासन — सिल्वासापर्यंत पोहोचण्याची माहिती

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६