भोपाळ जिल्हा

भोपाळ जिल्हा हा मध्य प्रदेश राज्याचा जिल्हा आहे. राज्याची राजधानी भोपाळ याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय भोपाळ येथे आहे. तलाव व टेकड्यांमुळे वेढलेले हे शहर आपल्या सांस्कृतिक संस्थांसाठी ओळखले जाते.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

भोपाळ हे नाव 'भोजपाळ' या जुन्या नावावरून आले असे मानले जाते. अकराव्या शतकातील परमार राजा भोज यांनी येथे तलाव बांधला, असे सांगितले जाते. त्यांच्या नावावरून हे नाव पडले.

इतिहास

अकराव्या शतकात राजा भोज यांच्या काळात या भागाचा मोठा विकास झाला. पुढील काळात हा भाग गोंड राज्यांच्या ताब्यात गेला. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला दोस्त मोहम्मद खान यांनी भोपाळ संस्थानाची स्थापना केली.

पुढील काळात भोपाळवर बेगमांची सत्ता आली. १८१८ मध्ये हे संस्थान ब्रिटिशांचे संरक्षित संस्थान बनले. १९४९ मध्ये भोपाळ भारतात विलीन झाले. १९५६ मध्ये मध्य प्रदेश राज्याची निर्मिती झाली आणि भोपाळ त्याची राजधानी बनले.

भूगोल

जिल्हा विंध्य पर्वतरांगेच्या परिसरात वसला आहे. भोपाळचा मोठा तलाव (वरचा तलाव) हे शहराचे वैशिष्ट्य आहे. बेटवा नदी जिल्ह्यातून वाहते. उत्तरेस विदिशा, पूर्वेस व दक्षिणेस सीहोर व रायसेन तर पश्चिमेस सीहोर जिल्हा आहे.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. मान्सूनमध्ये पुरेसा पाऊस पडतो. जिल्ह्यातील माती काळी असून सोयाबीन व गव्हासाठी योग्य आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

राजधानी असल्याने सरकारी कार्यालये व सेवा उद्योग हे जिल्ह्याचे मोठे क्षेत्र आहेत. भोपाळमध्ये अभियांत्रिकी, रसायन व औषध उद्योग आहेत. जवळचे मंडीदीप व गोविंदपुरा औद्योगिक क्षेत्र महत्त्वाचे आहेत.

जिल्ह्यात गहू, सोयाबीन, चणा आणि भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. दुग्धव्यवसाय हा ग्रामीण भागातील महत्त्वाचा आधार आहे. शिक्षण संस्था व पर्यटनामुळे सेवा क्षेत्रालाही बळ मिळते.

भोपाळमध्ये अनेक राष्ट्रीय संस्था व संशोधन केंद्रे आहेत. शहरात हिंदी व उर्दू भाषिक लोक मोठ्या संख्येने राहतात. तलावाच्या काठावरील परिसर संध्याकाळी फिरण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती व पशुपालन हे उत्पन्नाचे मुख्य साधन आहे.

प्रमुख शहरे

भोपाळ हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. बेरसिया आणि कोलार ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. बेरसिया हे प्राचीन ऐतिहासिक स्थळ असून तेथे अनेक जुनी मंदिरे आहेत.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तीन तहसीलींत व दोन विकास खंडांत झाली आहे. भोपाळ नगर निगम शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

भोपाळ येथे राजा भोज विमानतळ आहे. हबीबगंज व भोपाळ जंक्शन ही महत्त्वाची रेल्वे स्थानक आहेत. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा इंदूर, ग्वाल्हेर व नागपूरशी जोडला गेला आहे. शहरात मेट्रोचे काम सुरू आहे.

पर्यटन

ताज-उल-मसाजिद हे जिल्ह्याचे प्रसिद्ध स्थळ आहे. भारत भवन हे कला संग्रहालय व रंगमंचासाठी जगभर ओळखले जाते. वन विहार राष्ट्रीय उद्यान शहराच्या जवळच असून तेथे अनेक वन्यप्राणी पाहायला मिळतात.

शौर्य स्मारक, इस्लामनगर येथील गोंड महल आणि भोपाळचा मोठा तलाव ही इतर स्थळे आहेत. जवळच सांची व भोजपूर ही प्राचीन स्थळे असल्याने पर्यटक या भागात मोठ्या संख्येने येतात.

संदर्भ

1. भोपाळ जिल्हा
2. Bhopal district
3. भोपाळ जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६