इन्फोसिस पुरस्कार

इन्फोसिस पुरस्कार इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन दरवर्षी देते. हा पुरस्कार २००८ मध्ये सुरू झाला. सुरुवातीला तो केवळ गणितासाठी होता. पहिला पुरस्कार प्रा. मनींद्र अग्रवाल यांना मिळाला. २००९ मध्ये इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशनची स्थापना झाली. त्यानंतर पुरस्कार अनेक विषयांत देण्यात येऊ लागला. हा पुरस्कार भारतातील संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय दर्जाची मान्यता देण्यासाठी ओळखला जातो.

माहिती

पुरस्काराची रक्कम करमुक्त आहे. भारत सरकारने ही सवलत दिली आहे.

सुरुवातीला पुरस्काराची रक्कम १० लाख रुपये होती. समारंभापूर्वीच ती ५० लाख रुपयांपर्यंत वाढवण्यात आली.

श्रेणी

सुरुवातीला पाच श्रेणी होत्या. त्यात अभियांत्रिकी व संगणक विज्ञान, भौतिकशास्त्र, गणित, जीवशास्त्र आणि समाजशास्त्र यांचा समावेश होता.

२०१२ मध्ये मानव्यशास्त्र ही सहावी श्रेणी जोडण्यात आली. त्यामुळे इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि साहित्य अभ्यासालाही स्थान मिळाले.

प्रत्येक श्रेणीसाठी स्वतंत्र ज्युरी असते. ज्युरीचे अध्यक्ष जगातील प्रसिद्ध तज्ज्ञ असतात.

निवड कशी होते

फाउंडेशन दरवर्षी नामांकने मागवते. जगभरातील तज्ज्ञ आणि संस्था शिफारशी पाठवतात.

प्रत्येक श्रेणीची ज्युरी उमेदवाराच्या संशोधनाचे मूल्यांकन करते. कामाचा प्रभाव आणि मौलिकता यांचा विचार होतो.

ज्युरीची शिफारस फाउंडेशनच्या विश्वस्त मंडळाकडे जाते. त्यानंतर विजेत्यांची घोषणा होते.

कोण पात्र

पुरस्कार भारतात काम करणाऱ्या संशोधकांना दिला जातो. काही श्रेणींत परदेशात काम करणाऱ्या भारतीय वंशाच्या संशोधकांचाही विचार होतो.

संशोधन भारतात केलेले असावे, अशी अट मुख्यत्वे लागू होते. कामगिरीचा कालावधी श्रेणीनुसार ठरतो.

वयाची अट सुरुवातीच्या काळात होती. पुढे ती शिथिल करण्यात आली.

पुरस्काराचे स्वरूप

प्रत्येक विजेत्याला १,००,००० अमेरिकन डॉलर दिले जातात. रक्कम रुपयांत समतुल्य स्वरूपात दिली जाते.

त्याबरोबर सुवर्ण पदक आणि प्रशस्तिपत्र दिले जाते. समारंभ सहसा बंगळुरू किंवा नवी दिल्लीत होतो.

समारंभात विजेत्याच्या संशोधनाची माहिती दिली जाते. त्यामुळे सामान्य प्रेक्षकांनाही ते काम समजते.

महत्त्व

हा पुरस्कार भारतातील संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय ओळख देतो. अनेक विजेत्यांनी पुढे मोठे यश मिळवले आहे.

पुरस्कारामुळे संशोधनासाठी निधी मिळणे सोपे होते. तरुण संशोधकांना स्वतंत्र काम करण्याची प्रेरणा मिळते.

पुरस्कारामुळे विज्ञान आणि मानव्यशास्त्र यांच्यातील संवाद वाढतो. समाजातील प्रश्नांकडे वैज्ञानिक दृष्टीने पाहण्याची सवय लागते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन.

रक्कम किती आहे? १,००,००० अमेरिकन डॉलर, रुपयांत समतुल्य.

किती श्रेणी आहेत? सहा.

रक्कम करमुक्त आहे का? होय, भारतात ती करमुक्त आहे.

फाउंडेशनची स्थापना

२००८ मध्ये इन्फोसिस आणि राष्ट्रीय प्रगत अभ्यास संस्था यांनी गणिताचा पुरस्कार सुरू केला. तो फेब्रुवारी २००९ मध्ये प्रदान करण्यात आला.

पहिले विजेते प्रा. मनींद्र अग्रवाल हे आयआयटी कानपूर येथील प्राध्यापक होते. त्यांना संगणकीय जटिलतेच्या सिद्धांतातील संशोधनासाठी हा पुरस्कार मिळाला.

२००९ मध्ये इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशनची स्थापना झाली. सहा विश्वस्तांनी ही संस्था उभी केली.

फाउंडेशनकडे सुरुवातीला २० कोटी रुपयांचा निधी होता. या निधीतून पुरस्काराचा खर्च भागवला जातो.

ज्युरीची रचना

प्रत्येक श्रेणीसाठी स्वतंत्र ज्युरी नेमली जाते. ज्युरीचे अध्यक्ष जगातील नामवंत शास्त्रज्ञ असतात.

सुरुवातीच्या काळात अमर्त्य सेन, इंदर वर्मा, सुब्रमण्यम सुरेश आणि श्रीनिवास वरदराजन यांनी ज्युरीचे नेतृत्व केले.

ज्युरीतील सदस्य वेगवेगळ्या देशांतील असतात. त्यामुळे मूल्यांकन आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे राहते.

पुरस्काराचा परिणाम

पुरस्कारामुळे विजेत्याच्या संशोधनाला जागतिक ओळख मिळते. त्याला परदेशात सहकार्याच्या संधी वाढतात.

भारतातील संस्थांना चांगले संशोधक टिकवण्यास हा पुरस्कार मदत करतो. त्यामुळे मेंदूची बाहेरगमन कमी होण्यास मदत होते.

विद्यार्थ्यांना संशोधनाची प्रेरणा मिळते. शाळांमध्ये या विजेत्यांच्या कार्याची माहिती दिली जाते.

समारंभ

पुरस्कार समारंभ सहसा बंगळुरू किंवा नवी दिल्लीत होतो. समारंभात प्रत्येक विजेत्याचा परिचय दिला जातो.

विजेत्याला पदक आणि प्रशस्तिपत्र दिले जाते. त्यानंतर तो आपल्या संशोधनावर छोटे भाषण करतो.

समारंभाला उद्योग, शिक्षण आणि संशोधन क्षेत्रातील मान्यवर उपस्थित असतात. सोहळ्याचे थेट प्रक्षेपणही होते.

टीका व चर्चा

काहींच्या मते हा पुरस्कार केवळ काही संस्थांतील संशोधकांना मिळतो. राज्य विद्यापीठांतील संशोधकांचा सहभाग कमी असल्याचे निरीक्षण नोंदवले जाते.

फाउंडेशनने काही वर्षी श्रेणी बदलल्या आहेत. मानव्यशास्त्राची भर यामुळे झाली.

टीका असूनही पुरस्काराची प्रतिष्ठा वाढली आहे. विजेत्यांची यादी हे त्याचे कारण आहे.

श्रेणीनुसार विषय

अभियांत्रिकी व संगणक विज्ञान श्रेणीत संगणक प्रणाली आणि इलेक्ट्रॉनिक्सचा समावेश होतो. भौतिकशास्त्र श्रेणीत पदार्थविज्ञान आणि खगोलशास्त्र येते.

गणित श्रेणीत शुद्ध व उपयोजित गणिताचा समावेश होतो. जीवशास्त्र श्रेणीत जैवरसायन आणि अनुवांशिकता येते.

समाजशास्त्र श्रेणीत अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्र येते. मानव्यशास्त्र श्रेणीत इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि भाषा अभ्यास येतो.

नामांकनाची प्रक्रिया

नामांकने दरवर्षी विशिष्ट कालावधीत मागवली जातात. जगभरातील तज्ज्ञ आणि संस्था उमेदवारांची शिफारस करतात.

स्वतःची शिफारस करता येत नाही. त्यामुळे निवडीची प्रक्रिया अधिक विश्वासार्ह मानली जाते.

ज्युरी उमेदवाराची संशोधनपत्रे आणि प्रकाशने तपासते. बाह्य तज्ज्ञांचे मतही विचारात घेतले जाते.

अंतिम नाव विश्वस्त मंडळाकडे मान्यतेसाठी जाते. त्यानंतर विजेत्याची घोषणा होते.

विद्यार्थ्यांसाठी उपक्रम

फाउंडेशन शाळा आणि महाविद्यालयांत विज्ञानाविषयी कार्यक्रम राबवते. विजेत्यांची व्याख्यानेही आयोजित केली जातात.

यामुळे विद्यार्थ्यांना संशोधनाची ओळख होते. काही जण पुढे संशोधन क्षेत्रात करिअर करतात.

फाउंडेशनच्या उपक्रमांतून विज्ञानाचा प्रसार वाढतो. समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यास मदत होते.

नोंदी

पुरस्कारविजेत्यांची यादी फाउंडेशनच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. ती दरवर्षी अद्ययावत केली जाते.

प्रत्येक विजेत्याचे नाव, श्रेणी आणि वर्ष नोंदवले जाते. त्यामुळे भारतीय संशोधनाचा आढावा घेता येतो.

संदर्भ

1. Infosys Prize — FAQs (official)
2. Infosys Science Foundation — Timeline
3. Infosys Prize — official website
4. Business Standard — first Infosys Mathematics Prize
5. Council of Scientific and Industrial Research
6. Press Information Bureau

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६