बसवेश्वर

बसवेश्वर हे बाराव्या शतकातील कर्नाटकमधील समाजसुधारक आणि तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी जातिभेदाविरुद्ध आणि समतेसाठी काम केले. ते कल्याणच्या राजाच्या दरबारात मंत्री होते. त्यांनी अनुभव मंडप नावाची खुली चर्चासत्र सुरू केली. त्यांनी कन्नड भाषेत वचने रचली.

माहिती

बसवेश्वरांच्या जन्मवर्षाबद्दल ११३१ आणि ११३४ अशी दोन्ही वर्षे सांगितली जातात. त्यांच्या वचनांची संख्या आणि काही जीवनप्रसंगांबद्दल अभ्यासकांत मतभेद आहेत.

जन्म आणि शिक्षण

बसवेश्वरांचा जन्म कर्नाटकातील बसवन बागेवाडी येथे झाला. हे ठिकाण आताच्या विजयपूर जिल्ह्यात आहे.

त्यांचे कुटुंब शैव परंपरेचे होते. घरात शिवभक्तीचे संस्कार होते.

कुडलसंगम येथे त्यांनी शिक्षण घेतले. हे ठिकाण कृष्णा नदीच्या काठी आहे.

तेथे त्यांनी धार्मिक ग्रंथांचा अभ्यास केला. पुढे त्यांनी कल्याणकडे प्रयाण केले.

तेथे त्यांचे स्मारक आणि मंदिर आहे. त्यांच्या जन्माबद्दल ११३१ आणि ११३४ अशी दोन्ही वर्षे अभ्यासक सांगतात.

हे ठिकाण त्यांच्या जीवनात महत्त्वाचे राहिले. शेवटी त्यांनी याच ठिकाणी आपले जीवन संपवले, असे मानले जाते.

कल्याणचे कार्य

कल्याण येथे ते राजा बिज्जल यांच्या दरबारात मंत्री झाले. त्यांना अर्थव्यवस्थेची जबाबदारी सांपडली.

या पदाचा उपयोग त्यांनी सामाजिक सुधारणेसाठी केला. शिक्षण आणि धार्मिक कार्यांना राजाश्रय मिळवून दिला.

त्यांनी अनुभव मंडप सुरू केली. हे एक खुले व्यासपीठ होते. येथे कोणत्याही जातीचे आणि कोणत्याही लिंगाचे लोक येऊन चर्चा करत असत.

कल्याण येथे त्यांचा प्रभाव वाढत गेला. अनेक विचारवंत आणि कवी तेथे जमले. गरिबांसाठी आणि शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

त्यांच्या कार्यामुळे कल्याण हे सामाजिक चळवळीचे केंद्र बनले. तेथे वचन साहित्याची परंपरा फोफावली.

दरबारातील काही लोकांना हे आवडले नाही. त्यांच्यावर राजकोषाचा दुरुपयोग केल्याचा आरोप झाला, असे काही अभ्यासक सांगतात.

अनुभव मंडप ही एक खुली सभा होती. यात कोणत्याही जातीच्या आणि लिंगाच्या व्यक्ती सहभागी होत असत.

येथे आध्यात्मिक आणि सामाजिक प्रश्नांवर खुली चर्चा होत असे. प्रत्येकाला आपले अनुभव मांडण्याची संधी होती.

काही अभ्यासक या मंडपाला लोकशाही परंपरेचे प्रारंभिक रूप मानतात. हा दावा सावधपणे मांडला जातो.

आज बसवकल्याण येथे नव्या अनुभव मंडपाची उभारणी झाली आहे. हे त्यांच्या विचारांचे स्मारक आहे.

वचन साहित्य

ही लहान, सोपी आणि बोलीभाषेतील वाक्ये आहेत.

वचनांत तत्त्वज्ञान सामान्य माणसाला समजेल अशा पद्धतीने मांडले आहे. यासाठी त्यांनी दैनंदिन उदाहरणे वापरली.

'कायकवे कैलास' हे त्यांचे प्रसिद्ध सूत्र मानले जाते. याचा अर्थ काम हाच मोक्षाचा मार्ग आहे. त्यांच्या वचनांत शिवभक्ती आणि सामाजिक समता यांचा संगम आहे.

अनेक शरणांनी वचने रचली. त्यांचे संकलन 'वचन साहित्य' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

या साहित्यात शेती, कला आणि कामाचे उदाहरणे येतात. यामुळे सामान्य लोकांना ते जवळचे वाटते.

बसवेश्वरांची वचने आजही कन्नड साहित्यात महत्त्वाची मानली जातात. त्यांचे अभ्यास आणि अनुवाद चालू आहेत.

अनेक शरणांनी आपल्या अनुभवांचे वचनांत रूपांतर केले. यामुळे हा साहित्यप्रकार लोकचळवळीचा भाग बनला.

त्यांच्या वचनांचे अनेक भाषांत अनुवाद झाले आहेत. काही वचने शाळांच्या अभ्यासक्रमातही समाविष्ट आहेत.

त्यांच्या वचनांवर अनेक अभ्यासग्रंथ प्रकाशित झाले आहेत. कर्नाटकातील विद्यापीठांत त्यांच्या साहित्याचे अध्यापन होते.

सामाजिक विचार

बसवेश्वरांनी जातिभेदाला तीव्र विरोध केला. जन्मावर आधारित श्रेष्ठतेला त्यांनी मान्यता दिली नाही.

त्यांनी स्त्रियांच्या सहभागाला पाठबळ दिले. अक्क महादेवी यांसारख्या स्त्रिया शरण परंपरेत अग्रणी होत्या.

त्यांनी पशुबळी आणि हिंसाचाराला विरोध केला. अहिंसेला त्यांनी महत्त्व दिले.

'कायक' आणि 'दासोह' ही दोन तत्त्वे त्यांनी मांडली. कायक म्हणजे प्रामाणिक श्रम आणि दासोह म्हणजे समान वाटणी.

त्यांनी इस्टलिंगाची प्रथा सुरू केली. प्रत्येकाला जन्माच्या जातीची अट न ठेवता हा लिंग दिला जात असे.

यामुळे धार्मिक अधिकार सर्वांना मिळाला. हे त्या काळात मोठे परिवर्तन होते. या दोन तत्त्वांवर त्यांनी समाजाची रचना मांडली.

कोणत्याही कामाला हीनता नाही, असे ते सांगत. श्रमाचा आदर हा त्यांच्या विचारांचा गाभा होता.

विरोध आणि निधन

समतेच्या विचारांमुळे त्यांना कट्टर विरोधक मिळाले. काही दरबारी त्यांच्या विरोधात झाले.

राजा बिज्जल यांच्या कारकिर्दीत तणाव वाढला. या तणावात काही घटना घडल्या, असे इतिहासकार नोंदवतात.

पुढे बसवेश्वर कल्याण सोडून कुडलसंगम येथे गेले. तेथे ११९६ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

त्यांच्या निधनाच्या परिस्थितीबद्दल परंपरेत वेगळ्या कथा आहेत. ऐतिहासिक पुरावे मर्यादित आहेत.

कल्याणमध्ये सामाजिक तणाव वाढत गेला. काही घटनांमुळे राजा आणि शरणांमध्ये दुरावा निर्माण झाला.

या घटनांचे स्वरूप काय होते, यावर अभ्यासकांत मतभेद आहेत. काही परंपरा कठोर घटनांचा उल्लेख करतात.

तेथे त्यांचे स्मारक आहे.

त्यांच्या निधनानंतरही शरण परंपरा टिकून राहिली. पुढील शतकांत ती लिंगायत समाजाचा आधार बनली.

वारसा

बसवेश्वरांनी लिंगायत परंपरेची पायाभरणी केली, असे मानले जाते. या परंपरेत शिवोपासना आणि समता यांना महत्त्व आहे.

त्यांच्या वचनांचे संकलन आजही अभ्यासले जाते. कन्नड साहित्यात त्यांचे स्थान मोठे आहे.

कर्नाटकात बसव जयंती साजरी होते. हा सण त्यांच्या जन्माची आठवण करून देतो.

भारतीय संसदेत आणि लंडनमध्ये त्यांच्या पुतळ्याची स्थापना झाली आहे. समतेचे प्रतीक म्हणून त्यांचा आदर केला जातो.

कर्नाटकात बसवेश्वरांना 'विश्वगुरू' म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या नावाने अनेक संस्था चालतात.

२०१५ मध्ये लंडनमध्ये टेम्स नदीकाठी त्यांचा पुतळा उभारण्यात आला. त्यांच्या विचारांना आजही सामाजिक चळवळींत स्थान दिले जाते.

कर्नाटक सरकारने त्यांच्या स्मरणार्थ नाणे प्रकाशित केले. हे त्यांच्या कार्याचा सन्मान मानला जाते.

बसव जयंती राज्यात सार्वजनिक सुट्टीचा दिवस आहे. या दिवशी विचारपरिषदा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात.

त्यांच्या विचारांचा प्रभाव कर्नाटकाच्या सामाजिक जीवनावर दीर्घकाळ राहिला. शिक्षण आणि समतेच्या चळवळींनी त्यांचा आदर्श घेतला.

बसवकल्याण हे आज कर्नाटकातील ऐतिहासिक स्थळ आहे. तेथे जुन्या किल्ल्याचे अवशेष आणि मंदिरे पाहायला मिळतात. अनुभव मंडपाची आठवण म्हणून तेथे दरवर्षी कार्यक्रम होतात.

संदर्भ

1. Basava — Wikipedia
2. Anubhava Mantapa — Drishti IAS
3. Basavanna — University of Illinois
4. Lingayatism — Wikipedia
5. Vachana Sahitya — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६