अर्नाळा किल्ला

अर्नाळा किल्ला हा महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील एक जलदुर्ग आहे. तो अर्नाळा गावाजवळील एका लहान बेटावर वसला आहे. वसईपासून तो सुमारे १३ किमी उत्तरेस आहे. चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेला असल्याने याला जंजिरे-अर्नाळा असेही म्हणतात. वैतरणा नदी या किल्ल्याजवळ समुद्राला मिळते. त्यामुळे येथून संपूर्ण खाडीवर नजर ठेवता येत होती. किल्ला आता भग्नावस्थेत असूनही त्याची तटबंदी आणि बुरुज पर्यटकांना आकर्षित करतात.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पालघर
ठिकाण	अर्नाळा बेट, वसईपासून १३ किमी उत्तरेस
किल्ल्याचा प्रकार	जलदुर्ग
बांधकाम	इ.स. १५१६, महमूद बेगडा
पोर्तुगीजांकडे	इ.स. १५३०
मराठ्यांकडे	इ.स. १७३७
बांधणी पूर्ण	२३ मे १७३७
तटबंदीची उंची	सुमारे ३५ ते ४० फूट
बुरूज	सुरुवातीला ९
राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक	२६ मे १९०९
सध्याची स्थिती	संरक्षित अवशेष

किल्ल्याचे क्षेत्रफळ सुमारे चार हेक्टर आहे. किल्ला आयताकृती आहे. तटबंदीत एकूण नऊ बुरुज होते. या बुरुजांना यशवंत बुरुज, भवानी बुरुज, गणेश बुरुज आणि सुटा बुरुज अशी नावे आहेत. किल्ल्याला तीन दरवाजे असून मुख्य दरवाजा उत्तरेला आहे.

किल्ल्याच्या भोवती कोळी समाजाची वस्ती आहे. काहींची शेतीही येथे आहे. बेटावर पोहोचण्यासाठी होडीने प्रवास करावा लागतो.

इतिहास

इ.स. १५१६ मध्ये गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा याने हा किल्ला बांधल्याचे सांगितले जाते. मात्र काही अभ्यासकांच्या मते गुजरातच्या सुलतानांनी या बेटाचा वापर केवळ चौकी म्हणून केला. इ.स. १५३० मध्ये पोर्तुगीजांनी बेट जिंकले. बेसीनच्या पोर्तुगीज कप्तानाने हे बेट एका पोर्तुगीज सरदाराला दिले. त्याने सुमारे ७०० बाय ७०० फुटांचा किल्ला बांधायला सुरू केला, पण तो पूर्ण करू शकला नाही. तरी सुमारे दोन शतके किल्ला पोर्तुगीजांच्या ताब्यात राहिला. त्यांनी याचा वापर उत्तर कोकण किनाऱ्यावरील जहाजांच्या नियंत्रणासाठी केला.

इ.स. १७३७ मध्ये पेशवे पहिले बाजीराव यांनी आपले बंधू चिमाजी अप्पा यांना पोर्तुगीजांच्या विरोधात पाठवले. वसईच्या लढाईनंतर चिमाजी अप्पांचे सेनापती शंकरजी पंत यांनी अर्नाळावर हल्ला करण्याचा सल्ला दिला. पहिला हल्ला पोर्तुगीज नौदलाने परतवला. गोविंदजी कसार आणि मानाजी आंग्रे यांच्या मराठा नौदलाची मदत घेऊनही तो यशस्वी झाला नाही. २८ मार्च १७३७ रोजी दुसरा हल्ला अनपेक्षितपणे झाला. त्यात पोर्तुगीजांना बेट सोडावे लागले. पेशव्यांनी शंकरजी पंत यांना नवीन किल्ला बांधण्याचा आदेश दिला. किल्ल्याची बांधणी २३ मे १७३७ रोजी पूर्ण झाली.

इ.स. १७८१ मध्ये पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धात ब्रिटिशांनी किल्ला ताब्यात घेतला. सालबाईच्या तहात तो नाममात्र मराठ्यांना परत मिळाला. इ.स. १८१७ पर्यंत किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात होता. त्यानंतर तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात ब्रिटिशांनी तो कायमचा ताब्यात घेतला. २६ मे १९०९ रोजी भारत सरकारने किल्ल्याला राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केले.

वास्तुरचना

किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना दोन बुरुज आहेत. दरवाजाच्या कमानीवर सुंदर नक्षीकाम आहे. दोन्ही बाजूंना सोंडेत फुलांच्या माळा धरलेल्या हत्तींच्या प्रतिमा आणि शरभाची शिल्पे कोरलेली आहेत. दरवाजातून आत गेल्यावर दोन्ही बाजूंना पहारेकऱ्यांच्या देवड्या आणि भव्य घुमट दिसतो.

किल्ल्यात त्र्यंबकेश्वराचे मंदिर आणि भवानीमातेचे मंदिर आहे. त्र्यंबकेश्वर मंदिरासमोर अष्टकोनी तळे आहे. तळ्यात उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत. तळ्याचे पाणी हिरवे आणि अस्वच्छ असले तरी बांधणी सुबक आहे. याशिवाय किल्ल्यात गोड पाण्याच्या पाच-सहा विहिरी आहेत. किल्ल्यात दर्गा आणि राजवाड्याचे अवशेषही आहेत. मुख्य दरवाजाच्या बाहेर कालिका मातेचे मंदिर आहे. भरतीच्या वेळी त्या मंदिरात जाता येत नाही.

किल्ल्याच्या दक्षिणेस सुमारे एक किमी अंतरावर ३६ फूट उंचीचा गोल टेहळणी बुरुज आहे. युरोपीय संकल्पनेतील मोरटेलो टॉवरच्या धर्तीवर हा बुरुज बांधला गेला, असे सांगितले जाते. स्थानिक लोक याला हनुमंत बुरुज म्हणतात.

चढाई व प्रवास

पश्चिम रेल्वेच्या विरार स्थानकापासून अर्नाळा गाव सुमारे १० किमी अंतरावर आहे. तेथे महापालिकेची बस, एसटी बस आणि रिक्षा उपलब्ध आहेत. गावातून किनाऱ्यावर पोहोचण्यास सुमारे दहा मिनिटे लागतात.

किनाऱ्यावरून बेटावर जाण्यासाठी फेरीबोटीची सोय आहे. या बोटी सकाळी सहा ते दुपारी बारा वाजून तीस आणि संध्याकाळी चार ते सात या वेळेत चालतात. बोटीत चढताना आणि उतरताना गुडघाभर पाण्यातून जावे लागते. त्यामुळे पादत्राणे निवडताना काळजी घ्यावी. भरतीच्या वेळी किंवा वादळी वाऱ्याच्या वेळी प्रवास टाळावा.

बेटावर उतरल्यावर समुद्र उजवीकडे ठेवत कालिका मातेचे मंदिर गाठता येते. तेथून कोळी वस्तीतून सुमारे दहा मिनिटांत किल्ल्यासमोर पोहोचता येते. संपूर्ण गडफेरीस दोन ते तीन तास लागतात.

भेटीची माहिती

किल्ल्यावर जाण्यासाठी प्रवेशशुल्क नाही. मात्र बोटीचे भाडे द्यावे लागते. किल्ल्यावर खाण्यापिण्याची सोय नाही. त्यामुळे पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे लागते. किनाऱ्यावर मात्र खाद्यपदार्थ आणि नारळपाणी उपलब्ध होते.

सुट्टीच्या दिवशी किनारा पर्यटकांनी भरलेला असतो. ऊन आणि मिठाच्या हवेमुळे त्वचेची काळजी घ्यावी लागते. हिवाळा आणि लवकर उन्हाळा हे भेटीसाठी चांगले हंगाम मानले जातात. पावसाळ्यात समुद्र खवळलेला असतो आणि बोटसेवा अनियमित राहते.

बुरूज व त्यांची नावे

किल्ल्याच्या बुरुजांना वेगवेगळी नावे आहेत. यशवंत बुरुज, भवानी बुरुज, गणेश बुरुज आणि सुटा बुरुज अशी ही नावे आहेत. गणेश बुरुज हा किल्ल्यातील सर्वांत महत्त्वाचा बुरुज मानला जातो.

गणेश बुरुजाखाली सैनिकांच्या राहण्याची सोय केलेली होती. या बुरुजात एकापुढे एक असे तीन दरवाजे आहेत. बुरुजातून चिंचोळ्या वाटेने खाली उतरल्यावर पहारेकऱ्यांच्या देवड्या दिसतात.

तटबंदीत बांधलेले शौचकूप आणि प्रत्येक बुरुजातील एक खोली अजूनही दिसते. यावरून किल्ल्याच्या नियोजनाची कल्पना येते. तटबंदीवर फिरताना खाडीचे आणि समुद्राचे विस्तृत दृश्य दिसते.

वेताळ देवाचे मंदिर सुटा बुरुजाजवळ आहे. पश्चिम टोकावर पोर्तुगीजांनी बांधलेला बुरुज अजूनही उभा आहे. हा बुरुज त्यांच्या बांधकामशैलीचा नमुना मानला जातो.

किल्ल्याच्या भिंतींवर इंग्रजांच्या तोफगोळ्यांच्या खुणा काही ठिकाणी दिसतात. तटबंदीत अडकलेला एक तोफगोळा दीर्घकाळ तेथे होता, असे नोंदींत म्हटले आहे.

किल्ला भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाच्या अखत्यारीत येतो. तटबंदी आणि बुरुजांची दुरुस्ती वेळोवेळी केली जाते.

बेटावरील वस्तीमुळे किल्ल्याच्या परिसरात मानवी वर्दळ असते. त्यामुळे काही अवशेषांवर झीज होत असल्याचे आढळते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६