अण्णा भाऊ साठे

अण्णा भाऊ साठे हे मराठीतील थोर लोकशाहीर, कादंबरीकार आणि कथालेखक होते. 'फकिरा' ही त्यांची कादंबरी मराठी साहित्यातील मैलाचा दगड मानली जाते. लाल बावटा कलापथकाच्या माध्यमातून त्यांनी पोवाडे व लोकगीतांनी जनतेत जागृती निर्माण केली.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १९२० ते १९६९ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

तुकाराम भाऊराव साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील वाटेगाव येथे झाला. त्यांचे वडील भाऊ सिधोजी साठे व आई वालुबाई होत. ब्रिटिशांनी गुन्हेगार म्हणून शिक्का मारलेल्या मातंग समाजात त्यांचा जन्म झाला होता.

त्यांचे शालेय शिक्षण जवळपास झालेच नाही. असे सांगितले जाते की ते केवळ दीड दिवस शाळेत गेले. पुढे स्वतःच्या प्रयत्नांनी त्यांनी अक्षरज्ञान मिळवले आणि वाचनाची सवय लावली.

कार्यक्षेत्र

१९३१ च्या सुमारास कुटुंबासह ते मुंबईला आले. भायखळा व चेंबूर येथील झोपड्यांत राहून त्यांनी कापड विकणे, गिरणीत काम करणे अशी विविध कामे केली.

मुंबईत कामगारांचे कष्टमय जीवन व त्यांचे संप-मोर्चे त्यांनी जवळून पाहिले. याच काळात त्यांच्यावर साम्यवादी विचारसरणीचा प्रभाव पडला आणि ते कामगार चळवळीशी जोडले गेले.

प्रमुख कामगिरी

१९४२-४३ च्या सुमारास ते पोवाडे रचून सादर करू लागले. 'स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा' ही त्यांची रचना याच काळातील. १९४४ मध्ये शाहीर अमर शेख व दत्ता गव्हाणकर यांच्यासमवेत त्यांनी लाल बावटा कलापथकाची स्थापना केली.

१९४९ मध्ये त्यांची पहिली कथा प्रसिद्ध झाली आणि १९४५ मध्ये 'चित्रा' ही पहिली कादंबरी आली. पुढे त्यांनी सुमारे ३५ कादंबऱ्या, अनेक कथासंग्रह, लोकनाट्ये व पोवाडे लिहिले.

१९५९ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या 'फकिरा' कादंबरीला १९६१ मध्ये महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला. या कादंबरीत ग्रामीण रूढी व ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध बंड करणाऱ्या नायकाची कथा आहे.

सामाजिक योगदान

शोषित व वंचित समाजाच्या वेदना त्यांनी आपल्या साहित्यातून मांडल्या. पोवाडा व लावणी या लोकप्रिय शैलींचा वापर करून त्यांनी आपला संदेश सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवला.

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत त्यांनी आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून मोठे काम केले आणि मुंबईसह महाराष्ट्राच्या विविध भागांत कार्यक्रम सादर केले.

पुरस्कार आणि सन्मान

'फकिरा'साठी मिळालेला राज्य पुरस्कार हा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा सन्मान होता. पुढे भारतीय टपाल खात्याने त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट प्रकाशित केले.

वारसा

१८ जुलै १९६९ रोजी मुंबईतील गोरेगाव येथील निवासस्थानी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या काही कादंबऱ्यांवरून चित्रपटही निघाले आणि त्यांची गीते आजही गायली जातात.

लोकसाहित्य व दलित साहित्य यांना एकत्र आणण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. 'फकिरा' आजही मराठी साहित्याच्या अभ्यासक्रमात वाचली जाते.

अण्णाभाऊंच्या साहित्यातील अनेक पात्रे ग्रामीण व कामगार जीवनातील आहेत. बोलीभाषेजवळची त्यांची भाषा वाचकांना जवळची वाटते. त्यांनी लिहिलेली काही लोकनाट्ये रंगभूमीवर सादर झाली आणि त्यांची गीते कामगार वर्गात लोकप्रिय ठरली. त्यांच्या कादंबऱ्यांतील संघर्षाची जाणीव आजही वाचकांना भिडते.

त्यांची साहित्यिक कामगिरी लक्षात घेऊन त्यांच्या नावाने अभ्यासकेंद्रेही उभारली गेली आहेत.

संदर्भ

1. अण्णा भाऊ साठे — मराठी विकिपीडिया
2. Anna Bhau Sathe — English Wikipedia
3. साठे, अण्णाभाऊ — मराठी विश्वकोश

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६