अंकोरवाट

अंकोरवाट हे कंबोडिया देशातील एक प्रचंड प्राचीन मंदिर-संकुल आहे. ते जगातील सर्वात मोठे धार्मिक स्मारक मानले जाते. हे मंदिर बाराव्या शतकाच्या पहिल्या सहामाहीत ख्मेर साम्राज्याचा सम्राट सूर्यवर्मन दुसरा याने बांधले. ते मूळतः भगवान विष्णूला समर्पित होते. पुढील काळात तेथे बौद्ध धर्माचा प्रसार झाला आणि मंदिराचे स्वरूप बदलले. अंकोरवाटची रचना, कोरीव काम व जलव्यवस्था या तीनही बाबतींत ख्मेर स्थापत्यशास्त्राचे शिखर मानली जाते. १९९२ मध्ये हे मंदिर जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाले. आज ते कंबोडियाचे राष्ट्रीय प्रतीक आहे आणि देशाच्या ध्वजावरही त्याचे चित्र आहे. कंबोडियातील अनेक चलन-नोटांवरही मंदिराचे चित्र आढळते. त्यामुळे हे स्मारक देशाच्या ओळखीचा केंद्रबिंदू बनले आहे.

माहिती

अंकोरवाट सिएम रीप शहराजवळ, सिएम रीप नदीच्या उत्तरेस वसलेले आहे. संपूर्ण परिसर सुमारे १६२ हेक्टर क्षेत्रात पसरलेला आहे. मंदिराच्या सभोवती रुंद खंदक असून तो सुमारे १९० मीटर रुंद व दीड किलोमीटरपेक्षा अधिक लांब आहे. खंदकाच्या आत बाह्य भिंत आणि त्या आत मुख्य मंदिर आहे.

खंदकाच्या काठावर दोन्ही बाजूंना दगडी कठडे व नागाच्या आकृत्या आहेत. खंदक ओलांडून मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी दगडी पूल आहे. या पुलावरून जाताना मंदिराचे संपूर्ण दर्शन होते.

मंदिराच्या मध्यभागी पाच बुरुज उभे आहेत. यांपैकी मधला बुरुज सर्वात उंच असून त्याची उंची सुमारे ६५ मीटर आहे. चार बुरुज चौकोनाच्या चार कोपऱ्यांवर आहेत. या रचनेला पंचकूट असे म्हणतात आणि ती मेरू पर्वताचे प्रतीक मानली जाते.

तपशील	माहिती
देश	कंबोडिया
बांधणारा सम्राट	सूर्यवर्मन दुसरा
बांधकामकाळ	सुमारे १११३ ते ११५०
मुख्य देवता	विष्णू
क्षेत्र	सुमारे १६२ हेक्टर
खंदकाची रुंदी	सुमारे १९० मीटर
जागतिक वारसा दर्जा	१९९२

ख्मेर साम्राज्य आणि सूर्यवर्मन दुसरा

ख्मेर साम्राज्य दक्षिण-पूर्व आशियातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्यांपैकी एक होते. त्याची राजधानी अंकोर येथे होती आणि साम्राज्य आजच्या कंबोडिया, थायलंड, लाओस व व्हिएतनामच्या काही भागांपर्यंत पसरलेले होते. ख्मेर राजांनी मोठ्या जलाशयांची निर्मिती केली आणि शेतीसाठी पाण्याचे नियोजन केले.

सूर्यवर्मन दुसरा हा ख्मेर साम्राज्याचा एक महत्त्वाकांक्षी सम्राट होता. त्याने आपल्या राजवटीत अनेक युद्धे केली आणि साम्राज्याचा विस्तार केला. आपल्या कारकिर्दीत त्याने विष्णूला समर्पित भव्य मंदिर बांधण्याचे ठरवले. या मंदिराची उभारणी त्याच्या मृत्यूनंतरही काही काळ सुरू राहिली. मंदिराच्या भिंतींवर सम्राटाच्या दरबाराचे व स्वतःच्या आकृतीचेही चित्रण केलेले आहे.

विष्णू मंदिर आणि प्रतीक

अंकोरवाटचे मुख्य प्रवेशद्वार पश्चिमेकडे आहे. बहुतेक ख्मेर मंदिरे पूर्वाभिमुख असतात, त्यामुळे ही रचना वेगळी ठरते. पश्चिमेकडील प्रवेशद्वाराचा संबंध विष्णूच्या दिशेशी जोडला जातो. काही अभ्यासकांच्या मते हे मंदिर सम्राटाच्या स्मारक-मंदिराच्या रूपातही बांधले गेले होते.

मंदिराची रचना मेरू पर्वताचे प्रतीक मानली जाते. मध्यवर्ती बुरुज मेरू पर्वताचे शिखर, तर खंदक समुद्राचे प्रतीक आहे. भिंतीवरील कोरीव कामात देवता, अप्सरा व पौराणिक प्रसंग चित्रित केले आहेत. मंदिरात शेकडो अप्सरांच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत.

पुढील काळात अंकोरवाट थेरवाद बौद्ध मंदिर बनले. आजही तेथे बौद्ध भिक्षूंचे वास्तव्य आहे आणि भाविक दर्शनासाठी येतात. त्यामुळे हे स्थळ केवळ पुरातत्त्वीय स्मारक नसून जिवंत धार्मिक केंद्रही आहे. या दुहेरी स्वरूपामुळे संवर्धनाचे नियोजन करताना धार्मिक भावनांचाही विचार केला जातो.

बांधकाम आणि साहित्य

अंकोरवाटच्या बांधकामासाठी प्रामुख्याने वाळूचा दगड व लॅटराइट वापरण्यात आला. वाळूचा दगड मंदिराच्या दर्शनी भागासाठी वापरला गेला, तर लॅटराइट पाया व आतील भिंतींसाठी. वाळूचा दगड दूरच्या भागातून आणले जात होता आणि तो बोटीने व बैलगाडीने पोहोचवला जात होता.

दगड जोडण्यासाठी कुठेही गारा वापरलेली नाही. दगडांचे तोंड घासून ते इतके बारकाईने जोडले आहेत की त्यांच्यातील फटी जवळपास दिसत नाहीत. रचनेला स्थिरता देण्यासाठी दगडांची जाडी व उतार यांचे काळजीपूर्वक नियोजन केले आहे. अनेक रचना शतकानुशतके टिकून राहिल्या यावरून बांधकामाची गुणवत्ता दिसते.

मंदिराच्या आत बाह्य भिंतीवर मोठ्या प्रमाणात कोरीव काम आहे. या भिंतींवरील चित्रांची लांबी सुमारे काहीशे मीटर आहे. बांधकामासाठी मोठ्या संख्येने कारागीर व कामगार लागले असतील. रचनेचा आराखडा आधी जमिनीवर आखला जात होता.

कोरीव काम आणि भित्तिचित्रे

अंकोरवाटचे कोरीव काम हे या स्मारकाचे सर्वात मौल्यवान वैशिष्ट्य आहे. भिंतीवरील चित्रांत रामायण व महाभारतातील प्रसंग, समुद्रमंथनाची कथा आणि पौराणिक युद्धे चित्रित केलेली आहेत. समुद्रमंथनाच्या चित्रात देव व दानव एकत्र मंथन करताना दाखवले आहेत. या चित्रांना असाधारण बारकावे आहेत.

दुसऱ्या भागात स्वर्ग व नरकाचे चित्रण आहे, ज्यात प्रत्येक व्यक्तीच्या कर्मानुसार मिळणारे फळ दाखवले आहे. तिसऱ्या भागात सूर्यवर्मन दुसरा आपल्या दरबारासह व सैन्यासह मिरवणुकीत दाखवलेला आहे. या चित्रांमुळे तत्कालीन समाज, वेशभूषा व लष्करी व्यवस्थेची माहिती मिळते.

ऱ्हास आणि पुनर्शोध

पंधराव्या शतकात अंकोरवाटला सोडून दिल्याचे मानले जाते. त्यामागे शेजारील राज्यांतील आक्रमणे, सत्तांतर व शेती-व्यवस्थेतील बदल अशी कारणे सांगितली जातात. मात्र मंदिर पूर्णपणे उजाड झाले नाही, कारण बौद्ध भिक्षू तेथे राहत होते.

१९ व्या शतकाच्या मध्यात फ्रेंच संशोधक हेन्री मुहो यांनी या स्मारकाची माहिती युरोपला दिली. त्यांनी येथील रचनेचे वर्णन केले आणि जगाचे लक्ष या स्मारकाकडे वेधले. त्यानंतर अनेक संशोधकांनी येथे अभ्यास केला. या भागातील घनदाट जंगलामुळे स्मारकाचे संरक्षण झाले होते.

जतन आणि पर्यटन

जागतिक वारसा दर्जा मिळाल्यानंतर अंकोर परिसराच्या संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्था स्थापन करण्यात आली. या संस्थेकडे स्मारकाची देखभाल, पर्यटन नियोजन व संशोधन यांची जबाबदारी आहे. अनेक देशांनी संवर्धनाच्या कामात मदत केली आहे आणि जर्मनी व जपानच्या तज्ज्ञांनी कोरीव कामाच्या जतनासाठी विशेष काम केले आहे.

अंकोरवाटला जमिनीखालील पाण्याची पातळी बदलणे, वाढते पर्यटन व हवामानाचे बदल यांचा ताण आहे. काही भागांतील दगडांवर जीवाणूंचा प्रादुर्भाव झाल्याचे आढळले आहे. पर्यटकांनी काही भागांत चढण्यास मनाई असून मंदिराच्या आत विशिष्ट मार्गांनीच फिरावे लागते. सूर्योदयाच्या वेळी मंदिराचे दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६