अमृतसर जिल्हा

अमृतसर जिल्हा हा पंजाब राज्याच्या वायव्य भागातील जिल्हा आहे. शीख धर्माचे सर्वात पवित्र स्थळ असलेले स्वर्ण मंदिर याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय अमृतसर येथे आहे. भारत-पाकिस्तान सीमेवरील वाघा-अटारी चौकीही येथेच आहे.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

अमृतसर हे नाव 'अमृत सरोवर' या शब्दावरून आले आहे. याचा अर्थ अमृताचे तळे असा होतो. गुरु रामदास यांनी येथे तळे खोदले, असे सांगितले जाते. त्या तळ्याच्या नावावरून या शहराचे नाव पडले.

इतिहास

१५७७ मध्ये गुरु रामदास यांनी अमृतसर शहराची स्थापना केली. त्यानंतर येथे हरमंदिर साहिब म्हणजे स्वर्ण मंदिर बांधले गेले. पुढील काळात हे शीख धर्माचे प्रमुख केंद्र बनले.

अठराव्या शतकाच्या शेवटी महाराजा रणजित सिंग यांनी या भागावर सत्ता प्रस्थापित केली. १८४९ मध्ये ब्रिटिशांनी पंजाब आपल्यात विलीन केले. १३ एप्रिल १९१९ रोजी जलियनवाला बागेत झालेल्या गोळीबारात अनेक निरपराध लोक मारले गेले. ही घटना स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. १९४७ च्या फाळणीत या भागात मोठे स्थलांतर झाले.

भूगोल

जिल्हा सुपीक मैदानात वसला आहे. रावी व बियास या नद्यांच्या दरम्यानचा भाग जिल्ह्यात येतो. उत्तरेस गुरदासपूर, पूर्वेस कपूरथला व तरण तारण, दक्षिणेस तरण तारण तर पश्चिमेस पाकिस्तान आहे.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. मान्सूनमध्ये पाऊस पडतो. कालव्यांच्या जाळ्यामुळे जिल्ह्यात भरघोस शेती होते.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

गहू, भात, मका, कापूस आणि कडधान्ये ही जिल्ह्याची प्रमुख पिके आहेत. कालव्यांच्या पाण्यामुळे जिल्हा पंजाबमधील महत्त्वाचा शेतीभाग आहे. दुग्धव्यवसाय हाही मोठा व्यवसाय आहे.

कापड, पश्मीना शाल, खाद्यपदार्थ व हस्तकला उद्योग हे जिल्ह्याचे प्रमुख औद्योगिक क्षेत्र आहेत. पर्यटन व धार्मिक प्रवासामुळे हॉटेल व वाहतूक व्यवसायाला मोठा आधार मिळतो. सीमेवरील व्यापारही अर्थव्यवस्थेचा भाग आहे.

प्रमुख शहरे

अमृतसर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. अजनाला, माजिठा, बाबा बकाला आणि रमदास ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. अजनाला येथे जुना किल्ला असून तो ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार उपायुक्त (जिल्हाधिकारी) पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी पाच तहसीलींत झाली आहे. अमृतसर महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

अमृतसर येथे श्री गुरु रामदास जी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. अमृतसर जंक्शन हे पंजाबमधील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा जालंदर, चंदीगड व दिल्लीशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

स्वर्ण मंदिर हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. तेथे दिवसरात्र गुरुद्वाराचे कीर्तन चालू असते आणि लंगर सतत चालते. अकाल तख्त हे शीख धर्माचे महत्त्वाचे स्थान याच परिसरात आहे.

जलियनवाला बाग हे स्वातंत्र्यलढ्याचे स्मारक आहे. दुर्गियाना मंदिर, रमबाग उद्यान आणि पार्टिशन संग्रहालय ही इतर स्थळे आहेत. वाघा-अटारी सीमेवर होणारा संध्याकाळचा सोहळा पाहण्यासाठी मोठी गर्दी जमते.

जिल्ह्यातील बहुतेक लोक पंजाबी बोलतात. शीख परंपरेमुळे येथे गुरुद्वारांमध्ये लंगर व सेवेची प्रथा मोठ्या प्रमाणात आहे. अमृतसर हे पंजाबमधील शिक्षण व वैद्यकीय सेवांचेही महत्त्वाचे केंद्र आहे. शहरात अनेक महाविद्यालये व रुग्णालये आहेत.

संदर्भ

1. अमृतसर जिल्हा
2. Amritsar district
3. अमृतसर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६