अल्लुरी सीताराम राजू

अल्लुरी सीताराम राजू हे आंध्र प्रदेशातील क्रांतिकारक होते. त्यांचा जन्म ४ जुलै १८९७ रोजी पश्चिम गोदावरी जिल्ह्यातील भीमावरम येथे झाला. त्यांनी आदिवासींच्या हक्कांसाठी सशस्त्र लढा उभा केला. स्थानिक लोक त्यांना मन्यम वीरुडू म्हणजे जंगलाचा वीर असे संबोधत. ७ मे १९२४ रोजी कोय्युरू येथे त्यांची हत्या करण्यात आली.

माहिती

त्यांच्या लढ्याचे मुख्य कारण १८८२ चा मद्रास वन कायदा होता. या कायद्यामुळे आदिवासींच्या पारंपरिक शेतीवर आणि जंगलातील हालचालींवर बंधने आली.

त्यांनी पोलीस ठाण्यांवर हल्ले करून शस्त्रे जमा केली. सुमारे दोन वर्षे त्यांनी छापामार पद्धतीने लढा चालवला.

सुरुवातीचे जीवन

पश्चिम गोदावरी जिल्ह्यातील भीमावरम येथे त्यांचा जन्म झाला. काही स्रोतांनुसार त्यांचे जन्मस्थळ पांड्रंगी आहे. जन्मवर्षाबाबतही १८९७ किंवा १८९८ असे दोन मत आहेत.

त्यांचे वडील अल्लुरी व्यंकट रामा राजू होते. आई सूर्यनारायणम्मा होत्या. कुटुंब साधारण परिस्थितीचे होते.

त्यांनी मोगलतूर आणि इतर ठिकाणी शिक्षण घेतले. पुढे ते तिरुपतीला गेले आणि तेथे त्यांनी अध्यात्माचा अभ्यास केला. या काळात त्यांनी तपस्वी जीवन जगण्याचा प्रयत्न केला.

वन कायदा आणि असंतोष

१८८२ च्या मद्रास वन कायद्याने जंगलातील शेती आणि हालचालींवर निर्बंध आणले. आदिवासी समाज शतकानुशतके पोडू नावाची पद्धत वापरत होता. या पद्धतीत जमीन काही वर्षे लागवडीनंतर सोडून दिली जात असे.

नव्या कायद्यामुळे या पद्धतीवर बंधने आली. शेतकऱ्यांना परवानगीशिवाय जमीन वापरणे कठीण झाले. यामुळे भागात तीव्र असंतोष निर्माण झाला.

१९१७ च्या सुमारास सीताराम राजू या भागात आले. त्यांनी लोकांच्या अडचणी जवळून पाहिल्या. त्यांनी त्यांना संघटित करण्याचे ठरवले.

पोलीस ठाण्यांवरील हल्ले

ऑगस्ट १९२२ मध्ये त्यांच्या गटाने पोलीस ठाण्यांवर हल्ले सुरू केले. चिंतापल्ली, कृष्णदेवीपेटा आणि राजवोम्मंगी येथे हल्ले झाले. यात शस्त्रे आणि दारूगोळा जमा करण्यात आला.

प्रत्येक हल्ल्यानंतर ते पोलिसांना पत्र लिहून जमा केलेल्या शस्त्रांची यादी देत, असे नोंदवले जाते. हे त्यांच्या आत्मविश्वासाचे प्रतीक मानले जाते.

सप्टेंबर १९२२ मध्ये त्यांच्या गटाने काही पोलीस अधिकाऱ्यांना ठार केले. यानंतर सरकारने मोठी कारवाई सुरू केली.

छापामार युद्ध

सीताराम राजू यांनी आदिवासी, शेतकरी आणि समर्थकांना एकत्र आणले. त्यांच्याकडे सुरुवातीला धनुष्यबाण आणि भाले होते. पुढे पोलिसांकडून जप्त केलेली शस्त्रे त्यांनी वापरली.

डोंगराळ भागातील त्यांची हालचाल पोलिसांना गोंधळात टाकत असे. सरकारने मोठे सैन्य पाठवले आणि अनेक अधिकाऱ्यांना बदली केली. तरीही लढा दोन वर्षे चालू राहिला.

या लढ्यावर सुमारे ४० लाख रुपयांचा खर्च झाला, असे काही अहवालांत म्हटले आहे. ही रक्कम त्या काळातील मोठा खर्च होता.

अटक आणि मृत्यू

चिंतापल्लीच्या जंगलात त्यांना पकडण्यात आले. ७ मे १९२४ रोजी कोय्युरू येथे त्यांची हत्या करण्यात आली. त्यांना झाडाला बांधून गोळीबार करण्यात आला, असे अहवाल सांगतात.

त्यांचे पार्थिव कृष्णदेवीपेटा येथे नेण्यात आले. तेथे त्यांचे स्मारक उभारण्यात आले आहे.

स्मारक

कृष्णदेवीपेटा येथील स्मारक हे त्यांच्या स्मरणाचे मुख्य ठिकाण आहे. दरवर्षी त्यांच्या जयंती आणि पुण्यतिथीला तेथे कार्यक्रम होतात.

सरकारने ४ जुलै हा दिवस स्मरण दिवस म्हणून पाळण्याचे आवाहन केले आहे. त्यांच्या नावाने आंध्र प्रदेशात एक जिल्हा नाव दिला गेला आहे.

वारसा

त्यांच्या लढ्याची नोंद स्वातंत्र्यपूर्व आदिवासी चळवळींच्या इतिहासात केली जाते. रामपा भागातील लोक त्यांच्याविषयीच्या कथा आजही सांगतात.

इतिहासकार त्यांच्या लढ्याला स्थानिक हक्कांसाठीचा संघर्ष मानतात. त्यांच्या कार्यावर अनेक पुस्तके आणि अभ्यास प्रकाशित झाले आहेत.

लढ्याची पद्धत

रामपा भागातील आदिवासींचे जीवन जंगलावर अवलंबून होते. वन कायद्यामुळे त्यांच्या रोजीरोटीवर परिणाम झाला. या असंतोषाचे रूपांतर बंडात झाले.

सीताराम राजू यांनी आपल्या गटाला शिस्त लावली. त्यांनी दारूबंदीचा आणि स्थानिक न्यायाचा पुरस्कार केला. ब्रिटिश न्यायालयांऐवजी गावातील पंचायतींकडून न्याय दिला जात असे.

त्यांच्या हल्ल्यांमुळे पोलिसांची व्यवस्था कोलमडली. अनेक अधिकाऱ्यांना बदली करावी लागली. सरकारने मोठा शोध अभियान राबवले.

त्यांच्या सहकाऱ्यांना अटक झाल्यावर चळवळ कमकुवत झाली. काही सहकाऱ्यांना फाशीची शिक्षा झाली. काहींना दीर्घकालीन कारावास झाला.

मूल्यमापन आणि स्मरण

त्यांच्या कार्याची दखल ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनीही घेतली. त्यांना कुशल छापामार सेनानी म्हणून वर्णन केले गेले, असे अहवाल सांगतात.

स्वातंत्र्यानंतर त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक उपक्रम सुरू झाले. त्यांच्या नावाने जिल्ह्याचे नामकरण झाले. तेथे दरवर्षी स्मृतिदिन पाळला जातो.

त्यांच्या जीवनावर चित्रपट आणि पुस्तके तयार झाली आहेत. स्थानिक लोक त्यांना देवासमान मानतात. त्यांच्या स्मारकाला भेट देण्यासाठी लोक दूरवरून येतात.

चळवळीचा संदर्भ

त्यांच्या चळवळीचा संबंध असहकार आंदोलनाशीही जोडला जातो. त्यांनी दारूबंदी आणि ब्रिटिश न्यायालयांचा बहिष्कार यांसारखे उपक्रम राबवले. गावातील पंचायतींना न्यायाचे अधिकार दिले गेले. यामुळे लोकांचा विश्वास वाढला.

पोलिसांनी त्यांच्या शोधासाठी स्थानिक लोकांवर दबाव आणला. काहींना तुरुंगात टाकण्यात आले आणि दंड ठोठावण्यात आले. यामुळे भागात तणाव वाढला. तरीही अनेकांनी त्यांना आश्रय दिला.

त्यांची कहाणी आंध्र प्रदेशातील लोकगीतांत आढळते. शाळांच्या अभ्यासक्रमात त्यांचा उल्लेख केला जातो. त्यांच्या स्मारकाजवळ दरवर्षी सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. तरुणांसाठी ते प्रेरणास्थान मानले जातात.

त्यांच्या नावाने सुरू झालेल्या योजनांत स्थानिक आदिवासींच्या विकासावर भर दिला जातो. त्यांचा वारसा जपण्यासाठी समित्या कार्यरत आहेत. त्यांच्या जयंतीला सार्वजनिक सुट्टी देण्याची मागणी स्थानिक संघटनांनी केली आहे.

संदर्भ

1. आझादी का अमृत महोत्सव — अल्लुरी सीताराम राजू
2. आंध्र प्रदेश सरकार
3. Britannica — Alluri Sitarama Raju
4. जनजातीय कार्य मंत्रालय, भारत सरकार
5. भारतीय वन सर्वेक्षण

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६