यक्षगान

यक्षगान हे कर्नाटकच्या किनारी भागातील प्रसिद्ध लोकनाट्य आहे. यक्ष म्हणजे दैवी आणि गान म्हणजे संगीत, अशी या शब्दाची फोड होते. हे नाट्य नृत्य, संगीत, संवाद आणि पोशाख यांचे मिश्रण आहे. दक्षिण कन्नड, उडुपी आणि उत्तर कन्नड या जिल्ह्यांत ते प्रामुख्याने सादर होते. पारंपरिक सादरीकरण संध्याकाळपासून पहाटेपर्यंत चालते. कथानके रामायण, महाभारत आणि भागवत यांतून घेतली जातात.

माहिती

यक्षगानात भागवत हा मुख्य गायक असतो. तो कथेचे निवेदन करतो आणि संपूर्ण कार्यक्रम चालवतो. नर्तक पडद्यामागील खोलीत तयार होतात. त्या खोलीला चौकी असे म्हणतात. सादरीकरणाचे ठिकाण सामान्यतः शेतात किंवा मंदिराच्या प्रांगणात असते. उघड्या रंगमंचावर दिव्यांच्या प्रकाशात हे नाट्य सादर होते.

इतिहास आणि शैली

यक्षगानाचा उगम ११व्या ते १६व्या शतकाच्या दरम्यान झाला असे संशोधक मानतात. भक्ती चळवळीच्या काळात हे नाट्य घडले असे सांगितले जाते. पार्थी सुब्बा हे या कलेचे प्रसिद्ध कवी होते. त्यांचा काळ सुमारे इसवी सन १६०० मानला जातो. त्यांच्या नाटकांनी यक्षगानाला घडी बसवली. पुढे तेन्कु तिट्टु आणि बडगु तिट्टु अशा दोन प्रमुख शैली विकसित झाल्या. दक्षिणेकडील शैलीत कर्नाटक संगीताचा प्रभाव जास्त दिसतो. तेन्कु तिट्टु ही दक्षिणेकडील शैली आहे. ती दक्षिण कन्नड आणि कासारगोड भागात प्रचलित आहे. बडगु तिट्टु ही उत्तरेकडील शैली आहे. ती उडुपीपासून उत्तर कन्नडपर्यंत दिसते. दोन्ही शैलींमध्ये वाद्ये आणि नृत्याची पद्धत थोडी वेगळी आहे. तेन्कु तिट्टुमध्ये उड्यांचा वापर जास्त दिसतो. यक्षगानाच्या कथा तुळू आणि कन्नड भाषांमध्ये सादर होतात. किनारी भागात तुळू भाषेचा वापर जास्त दिसतो. उत्तरेकडील भागात कन्नड प्रमुख आहे. भाषेतील फरकामुळे शैलींमध्येही थोडा बदल दिसतो.

सादरीकरण आणि प्रसंग

सुरुवातीला चंडे या ड्रमवर जोरदार ठसे दिले जातात. या भागाला केली किंवा अब्बरा म्हणतात. हा भाग तासभर चालू शकतो. त्यानंतर पात्रे रंगमंचावर येतात. पात्रांच्या प्रवेशाला वेगवेगळ्या पद्धती असतात. राक्षसांची पात्रे मोठ्या उड्यांसह प्रवेश करतात. संवाद बहुतेक वेळा तात्काळ तयार केले जातात. यामुळे प्रत्येक सादरीकरण वेगळे होते. प्रेक्षकांच्या प्रतिक्रियेनुसार संवाद बदलतात. आज काही ठिकाणी तीन ते चार तासांची आवृत्ती सादर होते. मात्र पारंपरिक रात्रभराची पद्धत अजूनही कायम आहे. प्रत्येक सादरीकरण एका लहान कथेवर आधारित असते. या कथेला प्रसंग म्हणतात.

प्रसंग निवडण्याचा अधिकार सहसा आयोजकांकडे असतो. कथा रामायण, महाभारत आणि भागवत यांतून घेतली जाते. काही प्रसंग जैन परंपरेतूनही घेतले जातात. कथा सामान्यतः पुराणातील घटनांवर आधारित असते. एक संघ म्हणजे मेळा असतो. एका मेळ्यात सुमारे १५ ते २० कलाकार असतात. भागवत, वादक आणि पात्रे असे त्यांचे विभाजन असते. धर्मस्थळ, साळिग्राम, मंदार्थी आणि पेर्डूर हे प्रसिद्ध मेळे आहेत. पूर्वी मेळे गावातून गावात फिरत असत. आजही अनेक मेळे नियमित कार्यक्रम करतात. प्रत्येक रात्रीचा कार्यक्रम एका प्रसंगावर आधारित असतो. प्रसंग लहान किंवा मोठा असू शकतो.

काही वेळा एका रात्रीत दोन प्रसंग सादर होतात. यामुळे प्रेक्षकांना विविधता मिळते. कथेत विनोदाचे प्रसंगही टाकले जातात. हे प्रसंग तात्काळ तयार केले जातात. भागवत हा कार्यक्रमाचा मुख्य नियंत्रक असतो. तो कथेचे निवेदन करतो आणि पात्रांना प्रवेश देतो. तो गायक आणि सूत्रधार अशी दोन्ही कामे करतो. प्रेक्षकांना कथेतील घडामोडी तोच समजावतो. पात्रांच्या संवादाची दिशा त्याच्या गायनावर ठरते. म्हणून भागवताला कथेचे पूर्ण ज्ञान असावे लागते.

पोशाख आणि मुखशृंगार

पोशाख आणि मुखशृंगार हे पात्राची ओळख सांगण्याचे साधन आहेत. चेहऱ्यावर पांढरा आणि लाल रंगाचा आधार लावला जातो. त्यावर विविध रंगांनी रेषा काढल्या जातात. मुकुट, छातीवरील कवच आणि हातावरील दागिने लाकडापासून बनवले जातात. त्यावर सोनेरी रंगाचा मुलामा दिला जातो. आरशाचे तुकडे वापरल्यामुळे प्रकाश पडून चमक वाढते. पात्रानुसार मुकुटाचा आकार बदलतो. योद्ध्यांना हृदयाच्या आकाराचा मुकुट असतो. राजांना मुकुट आणि राक्षसांना मोठा भव्य मुकुट दिला जातो. कंबरेखाली चौकोनी रंगीत कापड गुंडाळले जाते. त्याखाली गादी लावली जाते जेणेकरून पात्र मोठे दिसते. मुकुट आणि दागिने हलक्या लाकडापासून बनवले जातात. त्यावर सोनेरी कागद चिकटवला जातो. आरशाचे तुकडे आणि रंगीत दगड यांनी नक्षी केली जाते. दिव्याच्या प्रकाशात हे दागिने चमकतात. पोशाख तयार करणे हे स्वतंत्र कौशल्य आहे. काही कुटुंबे पिढ्यानपिढ्या हे काम करत आहेत.

वाद्ये

चंडे हे मोठे ड्रम दोन काठ्यांनी वाजवले जाते. त्याचा आवाज दूरपर्यंत ऐकू जातो. मद्दले हे हाताने वाजवले जाते. हे वाद्य लय स्पष्ट ठेवण्यास मदत करते. हार्मोनियम आणि ताळ ही इतर वाद्ये आहेत. पूर्वी पुंगी वापरली जात असे. चंडे आणि मद्दले ही दोन मुख्य तालवाद्ये आहेत. चंडे दोन काठ्यांनी वाजवले जाते आणि त्याचा आवाज दूरपर्यंत जातो. हार्मोनियम सुरावट पुरवते. पूर्वी पुंगी हे वाद्य सुरावटीसाठी वापरले जात असे. पुढे हार्मोनियमने त्याची जागा घेतली. आज अनेक मेळे म्हणजे नाट्यसंघ कायम आहेत. पूर्वी सर्व भूमिका पुरुष करत असत. आज स्त्रियाही सहभागी होतात. कर्नाटक पर्यटन विभाग या कलेचा प्रचार करतो. अनेक ठिकाणी नियमित कार्यक्रम होतात. मात्र कलाकारांच्या उत्पन्नाचा प्रश्न अजूनही महत्त्वाचा आहे.

आजची आव्हाने

रात्रभर चालणारे कार्यक्रम कमी होत आहेत. कामाच्या वेळापत्रकामुळे प्रेक्षक कमी होतात. काही संघांनी तीन तासांची आवृत्ती सुरू केली आहे. यामुळे कला अधिक लोकांपर्यंत पोहोचते. पोशाख आणि दागिने तयार करण्याचा खर्च वाढला आहे. कलाकारांना आर्थिक आधार देण्याची गरज आहे.

संदर्भ

1. Sahapedia — Yakshagana: The Performance
2. कर्नाटक पर्यटन — यक्षगान
3. संगीत नाटक अकादमी — यक्षगान
4. Encyclopaedia Britannica — Yakshagana
5. कर्नाटक सरकार — कन्नड आणि संस्कृती विभाग

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६