श्वेत क्रांती

श्वेत क्रांती म्हणजे भारतातील दुग्धविकासातील मोठा बदल. ती १९७० मध्ये सुरू झालेल्या ऑपरेशन फ्लड या कार्यक्रमातून घडली. सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून दूध संकलन, प्रक्रिया आणि विक्री यांची साखळी उभारण्यात आली. या बदलामुळे भारत जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश बनला.

माहिती

तक्त्यातील वर्ष कार्यक्रमाच्या सुरुवातीशी संबंधित आहे. दूध उत्पादनाचे वार्षिक आकडे दरवर्षी बदलत असल्याने ते येथे दिलेले नाही.

पार्श्वभूमी

१९५० आणि १९६० च्या दशकात भारतात दुधाची कमतरता होती. शहरांना दूध पुरवण्यासाठी बाहेरून दुधाची पावडर आयात केली जात होती. गावातील दुध उत्पादकाला योग्य भाव मिळत नव्हता.

गुजरातमधील खेड्यातील दुग्ध उत्पादकांनी सहकारी संस्था उभारून ही समस्या सोडवली होती. त्या अनुभवावर आधारित देशपातळीवर कार्यक्रम राबवण्याचे ठरले.

उद्दिष्टे

या कार्यक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे देशातील दूध उत्पादन वाढवणे आणि शहरांना पुरेसे दूध पुरवणे. दुसरे उद्दिष्ट म्हणजे दुध उत्पादकाला मधल्या लोकांपासून मुक्त करून त्याला चांगला भाव मिळवून देणे.

तिसरे उद्दिष्ट म्हणजे दुग्धजन्य पदार्थांची कमतरता भरून काढण्यासाठी दुधाची पावडर व बटरचा साठा तयार करणे. महिलांचा सहभाग वाढवून ग्रामीण रोजगारही निर्माण करणे हेही लक्ष्य होते.

रचना आणि अंमलबजावणी

कार्यक्रम तीन टप्प्यांत राबवला गेला. पहिल्या टप्प्यात प्रमुख शहरांना गावांशी जोडण्यात आले आणि दुधाची आयात कमी करण्यात आली. पुढील टप्प्यांत अधिक शहरे व गावे या साखळीत जोडली गेली.

गावपातळीवर दुग्ध संकलन केंद्रे उभारण्यात आली, तेथून दूध शीतकरण केंद्रांकडे जात असे आणि तेथून प्रक्रिया कारखान्यांकडे पाठवले जात असे. राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाने तांत्रिक मदत व प्रशिक्षण दिले.

संकलन केंद्रांमध्ये दुधाची तपासणी होऊन त्याचे प्रमाण नोंदवले जात असे आणि उत्पादकाला ठराविक कालावधीत पैसे दिले जात. या पद्धतीमुळे शेतकऱ्यांना भरवसा वाटू लागला आणि दुग्ध व्यवसायाकडे गांभीर्याने पाहिले जाऊ लागले.

परिणाम

दुधाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढले आणि दुग्धजन्य पदार्थांची उपलब्धता सुधारली. शेतकऱ्यांना नियमित उत्पन्न मिळू लागले आणि गावातील महिलांना काम मिळाले.

सहकारी संस्थांचे जाळे उभे राहिल्याने दुग्ध व्यवसाय हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग बनला. भारत दुध उत्पादनात जगात आघाडीवर आला आणि दुग्ध निर्यातीच्याही दिशा उघडल्या.

टीका आव्हाने

कार्यक्रमाचा लाभ काही राज्यांत अधिक झाला आणि पूर्व भारत तुलनेने मागे राहिला, अशी टीका होते. काही ठिकाणी परदेशी वंशाच्या गाईंवर भर दिल्याने स्थानिक जनावरांचे संवर्धन दुर्लक्षित राहिले.

दुधात भेसळ, आजारांचे नियंत्रण आणि शीतकरण सुविधांची उणीव ही सततची आव्हाने राहिली आहेत. सहकारी संस्थांच्या व्यवस्थापनात पारदर्शकता राखणेही आवश्यक ठरते.

संदर्भ

1. Operation Flood — Wikipedia
2. Verghese Kurien — Wikipedia
3. राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ
4. अमूल — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६