स्वातंत्र्यवीर सावरकर

विनायक दामोदर सावरकर हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारक, विचारवंत आणि लेखक होते. त्यांनी 'अभिनव भारत' या गुप्त संस्थेच्या माध्यमातून तरुणांना संघटित केले आणि १८५७ च्या उठावाचा इतिहास लिहिला. त्यांना स्वातंत्र्यवीर या नावाने ओळखले जाते.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १८८३ ते १९६६ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर येथे झाला. त्यांचे वडील दामोदर पंत सावरकर हे साहित्यिक व संगीताचे अभ्यासक होते. घरातील वाचनाच्या वातावरणाचा त्यांच्यावर मोठा परिणाम झाला.

त्यांनी पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयात शिक्षण घेतले. पुढे कायद्याच्या पदवीसाठी ते इंग्लंडला गेले आणि तेथेही त्यांनी भारतीय विद्यार्थ्यांना संघटित करण्याचे काम चालू ठेवले.

क्रांतिकारी कार्य

१९०४ मध्ये त्यांनी 'अभिनव भारत' या गुप्त संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या शाखा महाराष्ट्रासह देशाच्या अन्य भागांतही उभ्या राहिल्या आणि तरुणांना सशस्त्र संघर्षाची प्रेरणा मिळाली.

१९०९ मध्ये त्यांचा '१८५७ चा स्वातंत्र्यसमर' हा ग्रंथ प्रसिद्ध झाला. ब्रिटिश सरकारने या ग्रंथावर तत्काळ बंदी घातली, तरी तो गुप्तपणे वाचला जाऊ लागला.

१९१० मध्ये लंडनमध्ये त्यांना अटक झाली. त्यांना भारतात आणून खटला चालविण्यात आला आणि दोन जन्मठेपांची शिक्षा सुनावण्यात आली.

कारावास

१९११ मध्ये त्यांना अंदमान येथील सेल्युलर जेलमध्ये पाठविण्यात आले. तेथे त्यांनी अत्यंत कठीण परिस्थितीत वर्षानुवर्षे कारावास भोगला आणि तेथील अनुभवांवर 'माझी जन्मठेप' हा ग्रंथ लिहिला.

१९२१ मध्ये त्यांना भारतात परत आणण्यात आले आणि पुढील काळात रत्नागिरी येथे त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. या काळात त्यांनी लेखन व विचारमंथन सुरू ठेवले.

लेखन आणि विचार

१९२३ मध्ये 'हिंदुत्व' हा त्यांचा विचारपर लेख प्रसिद्ध झाला, ज्यात त्यांनी आपली सामाजिक व सांस्कृतिक भूमिका मांडली. त्यांनी अनेक कविता, निबंध व भाषणे लिहिली.

रत्नागिरीत असताना त्यांनी जातिभेदाविरुद्ध आणि अस्पृश्यता निवारणासाठी कार्य केले. सार्वजनिक विहिरी व मंदिरे सर्वांसाठी खुली करण्याच्या प्रयत्नांत ते सहभागी झाले. स्त्रीशिक्षणाचाही त्यांनी पुरस्कार केला.

पुरस्कार आणि सन्मान

सावरकर यांना कोणत्याही ब्रिटिश कालीन किताबाचा स्वीकार त्यांनी केला नाही. स्वातंत्र्यानंतर त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके, स्मृतिगृहे व टपाल तिकिटे प्रकाशित झाली आहेत.

पोर्ट ब्लेअर येथील विमानतळाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. मुंबई व नाशिक येथे त्यांची स्मारके आहेत.

वारसा

१९३७ मध्ये ते नजरकैदेतून मुक्त झाले आणि पुढे सार्वजनिक जीवनात सक्रिय राहिले. २६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले.

त्यांचे क्रांतिकारी कार्य, कारावासातील लेखन आणि विचार यांवर आजही चर्चा होते आणि त्यांच्याबद्दल समाजात परस्परविरोधी मतप्रवाहही आढळतात. महाराष्ट्राच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांचे स्थान मात्र अढळ आहे.

सावरकर यांनी इतिहासाचा अभ्यास, भाषेची सेवा आणि सामाजिक प्रश्न यांना समांतर महत्त्व दिले. त्यांच्या कविता तरुणांना प्रेरणा देणाऱ्या मानल्या जातात आणि त्यांची अनेक पुस्तके आजही वाचली जातात.

त्यांच्या जीवनावरील चरित्रे व अभ्यासपुस्तके मराठीत मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध झाली आहेत.

संदर्भ

1. विनायक दामोदर सावरकर — मराठी विकिपीडिया
2. Vinayak Damodar Savarkar — English Wikipedia
3. भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६