उदयपूर जिल्हा

उदयपूर जिल्हा हा भारताच्या राजस्थान राज्यातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय उदयपूर शहरात आहे. हा जिल्हा मेवाड प्रदेशाचा भाग असून पूर्वी मेवाडच्या महाराण्यांची राजधानी उदयपूर होती. तलाव, राजवाडे आणि अरवली पर्वतरांगांमधील किल्ले यांमुळे उदयपूर जिल्हा पर्यटकांमध्ये विशेष लोकप्रिय आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	उदयपूर
राज्य	राजस्थान
विभाग	उदयपूर विभाग
क्षेत्रफळ	११,७२४ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	३०,६८,४२०
लोकसंख्या घनता	२४२ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर	६२.७४%
तहसील	१८

वरील आकडे २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील आहेत. जिल्ह्याची लोकसंख्या वाढ २००१ ते २०११ या दशकात सुमारे २३.६६% होती.

नावाची व्युत्पत्ती

उदयपूर हे नाव महाराणा उदयसिंग दुसरे यांच्या नावावरून पडले आहे. त्यांनी इ.स. १५५९ मध्ये या शहराची स्थापना केली. उदय आणि पूर या शब्दांचा अर्थ उदयाचे नगर असा होतो. तलावांच्या विपुलतेमुळे या शहराला तलावांचे नगर असेही म्हटले जाते.

इतिहास

मेवाडवर अनेक शतके सिसोदिया राजपूत घराण्याची सत्ता होती. पूर्वी मेवाडची राजधानी चित्तोडगड येथे होती. १५५९ मध्ये महाराणा उदयसिंग यांनी पिछोला तलावाच्या काठी नवीन राजधानी वसवली आणि ती उदयपूर बनली. महाराणा प्रताप यांनी मुघल सत्तेविरुद्ध दीर्घकाळ संघर्ष केला आणि हल्दीघाटीची लढाई त्याच काळातील महत्त्वाची घटना मानली जाते.

पुढील काळात मेवाडचे संबंध मराठे व इंग्रज यांच्याशी जुळले. १८१८ मध्ये इंग्रजांशी संधी झाली आणि संस्थान ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली आले. १९४८ मध्ये राजस्थान संघराज्याची स्थापना झाल्यावर उदयपूर त्या संघराज्याचा भाग बनले.

भूगोल

जिल्हा अरवली पर्वतरांगांच्या दक्षिण भागात वसलेला आहे. पिछोला, फतेहसागर, स्वरूपसागर, उदयसागर आणि बेरच नदीवरील जैसमंद तलाव ही जिल्ह्याची प्रमुख जलसंपत्ती आहेत. जिल्ह्यातील बहुतांश भाग डोंगराळ व जंगलांनी व्यापलेला आहे.

हवामान उष्ण व कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान खूप वाढते आणि पावसाचे प्रमाण कमी असते. जिल्ह्याच्या पूर्वेकडील भाग सपाट असून तेथे शेती अधिक प्रमाणात होते.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

पर्यटन हा जिल्ह्याचा सर्वात मोठा उद्योग आहे. राजवाडे, तलाव आणि किल्ले पाहण्यासाठी देश-विदेशातून पर्यटक येतात. झावर येथील जस्त व शिसे खाणी, संगमरवरी दगडाचे काम आणि हस्तकला उद्योग हेही उत्पन्नाचे स्रोत आहेत.

शेतीत मका, गहू, कापूस, तेलबिया आणि भाजीपाला यांची लागवड होते. जिल्ह्यातील मोठा भाग डोंगराळ व आदिवासीबहुल असल्याने शेतीचे क्षेत्र मर्यादित आहे. उदयपूर शहर हे राजस्थानमधील मोठे शिक्षण केंद्रही आहे.

प्रमुख शहरे

जिल्ह्यातील प्रमुख शहरे उदयपूर, सलुंबर, मावली, भिंडर, खेरवाडा आणि कानोर ही आहेत. मावली हे शेतीबाजाराचे केंद्र आहे. खेरवाडा व सलुंबर ही जिल्ह्याच्या दक्षिण भागातील महत्त्वाची शहरे आहेत.

वाहतूक

डबोक येथे महाराणा प्रताप विमानतळ आहे आणि तेथून दिल्ली व मुंबईसह मोठ्या शहरांना उड्डाणे जातात. उदयपूर सिटी हे रेल्वे स्थानक जयपूर, अहमदाबाद आणि दिल्लीशी जोडलेले आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ४८ जिल्ह्यातून जातो आणि तो जयपूर व अहमदाबादकडे नेतो.

पर्यटन

सिटी पॅलेस, जग मंदिर, जगदीश मंदिर, सहेलियों की बाडी आणि बागोर की हवेली ही उदयपूर शहरातील प्रमुख ठिकाणे आहेत. फतेहसागर तलावाच्या काठावर संध्याकाळची फेरफटका लोकप्रिय आहे. सज्जनगड किल्ल्यावरून संपूर्ण शहराचे दृश्य दिसते.

कुंभलगड किल्ला हा राजस्थानच्या डोंगरदुर्गांपैकी एक असून तो जागतिक वारसा स्थळ म्हणून ओळखला जातो. एकलिंगजी मंदिर आणि हल्दीघाटी ही ऐतिहासिक स्थळेही जिल्ह्यात आहेत. शिल्पग्राम येथे राजस्थानच्या हस्तकला व लोककलांचे दर्शन होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६