तुमसर तालुका

तुमसर तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील भंडारा जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय तुमसर येथे आहे। वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेला हा तालुका भात उत्पादनासाठी ओळखला जातो। भंडारा जिल्ह्याला तांदळाचे कोठार म्हटले जाते आणि तुमसर तालुका त्यात मोठा वाटा उचलतो।

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय / प्रमुख गाव	तुमसर
जिल्हा	भंडारा
विभाग	नागपूर विभाग
लोकसंख्या (२०११)	२,२६,१०८
क्षेत्रफळ	८३७.५७ चौरस किमी
प्रमुख पिके	भात, तूर, तेलबिया
जवळचे शहर	भंडारा

वरील आकडे २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील आहेत। तालुक्यातील बहुतांश लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते।

नावाची व्युत्पत्ती

तुमसर या नावाची नेमकी व्युत्पत्ती निश्चित नाही। विदर्भातील अनेक गावांच्या नावांप्रमाणे हेही नाव जुन्या स्थानिक परंपरेशी जोडलेले आहे। या विषयी पुरेसे ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत।

इतिहास

पूर्वी भंडारा परिसरावर गोंड राजांची सत्ता होती। पुढील काळात हा भाग नागपूरच्या भोसले राजवटीच्या अधिपत्याखाली आला। अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात व एकोणिसाव्या शतकात या भागाचे प्रशासन बदलत गेले।

ब्रिटिश काळात हा भाग मध्य प्रांताचा भाग होता आणि तुमसर हे बाजारपेठेचे गाव म्हणून विकसित झाले। १९५६ मध्ये मध्य प्रांताच्या विभाजनानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला। १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यावर तुमसर तालुका भंडारा जिल्ह्यात समाविष्ट झाला।

भूगोल

तालुका भंडारा जिल्ह्याच्या उत्तर भागात वसलेला आहे। वैनगंगा नदी तालुक्यातून वाहते आणि तिच्या काठावरील जमीन सुपीक आहे। नदीच्या पाण्यामुळे भातशेतीला मोठा आधार मिळतो।

तालुक्याचा काही भाग जंगलांनी व्यापलेला आहे। हवामान उष्ण व दमट असून पावसाचे प्रमाण बऱ्यापैकी आहे। उन्हाळ्यात तापमान वाढते आणि पावसाळ्यात नदीला पूर येऊ शकतो।

अर्थव्यवस्था

भात हे तालुक्यातील सर्वात महत्त्वाचे पीक आहे। तांदूळ गिरण्या तालुक्यात मोठ्या प्रमाणात असून त्यांमुळे शेतकऱ्यांना माल विकण्याची सोय होते। भातावर प्रक्रिया करून तांदूळ देशाच्या इतर भागांत पाठवला जातो।

तूर, तेलबिया आणि भाजीपाला ही इतर पिके आहेत। जंगलातून बांबू व इतर वनसंपत्ती मिळते आणि त्यावर आधारित लहान व्यवसाय चालतात। तालुक्यात खनिज संपत्तीही आढळते आणि त्यावर आधारित काही उद्योग आहेत।

वैनगंगेच्या पाण्यावर आधारित भातशेतीमुळे तालुक्यात दुग्ध व्यवसाय व पशुपालनही चालते। जंगलांजवळील गावांतील लोक वनसंपत्ती व मजुरीवर अवलंबून आहेत। तांदूळ व शेतमाल साठवण्यासाठी गोदामांची सोय तालुक्यात वाढली आहे।

प्रमुख गावे

तुमसर हे तालुक्याचे मुख्यालय व सर्वात मोठे शहर आहे। तालुक्यातील इतर गावांमध्ये भातशेती हा मुख्य व्यवसाय आहे। वैनगंगेच्या काठावरील गावांमध्ये मासेमारीही केली जाते।

वाहतूक आणि शिक्षण

तुमसर रोड रेल्वे स्थानक नागपूर–गोंदिया मार्गावर आहे आणि तेथून नागपूर व गोंदियाकडे गाड्या जातात। भंडारा व नागपूर या शहरांशी रस्त्याने चांगला संपर्क आहे। राज्य परिवहन महामंडळाच्या बससेवा तालुक्यातील गावांना जोडतात।

तालुक्यात शाळा व महाविद्यालये आहेत। उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी भंडारा व नागपूर येथे जातात। तांदूळ व शेतीवर आधारित व्यवसायांसाठी प्रशिक्षणाच्या सोयी येथे उपलब्ध आहेत।

वैनगंगेवरील पुलांमुळे नदीच्या दोन्ही काठांवरील गावांना जोडणी झाली आहे। भंडारा जिल्ह्यातील तांदळाच्या व्यापारात तुमसरचा वाटा मोठा मानला जातो। तालुक्यातील गावांमध्ये आरोग्य केंद्रे व शाळा कार्यरत असून पुढील सोयींसाठी लोक भंडारा व नागपूर येथे जातात। तालुक्यातील तांदूळ गिरण्यांमुळे ग्रामीण भागातील मजुरांना हंगामी रोजगार मिळतो।

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६