स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा

स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा हा अमेरिकेच्या न्यूयॉर्क शहरातील लिबर्टी बेटावर उभा असलेला प्रचंड पुतळा आहे. हा पुतळा फ्रान्सने अमेरिकेला भेट म्हणून दिला होता. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याच्या शंभराव्या वर्षानिमित्त ही भेट देण्याचे ठरले होते. २८ ऑक्टोबर १८८६ रोजी या पुतळ्याचे अनावरण झाले. फ्रेंच शिल्पकार फ्रेडरिक ऑग्युस्ट बार्थोल्डी यांनी त्याची रचना केली. आतील लोखंडी सांगाडा गुस्ताव आयफेल यांच्या कार्यालयाने तयार केला. उजव्या हातात मशाल आणि डाव्या हातात स्वातंत्र्याचा दस्तऐवज धारण केलेली ही देवता अमेरिकेत स्थलांतरित होऊन आलेल्या लाखो लोकांचे प्रतीक बनली.

माहिती

पुतळ्याची उंची पायावरून मशालीपर्यंत सुमारे ४६ मीटर आहे. खालच्या चौथऱ्यासह एकूण उंची सुमारे ९३ मीटर होते. पुतळ्याचे बाह्य आवरण तांब्याच्या पत्र्यांनी बनलेले असून त्याची जाडी सुमारे २.४ मिलिमीटर आहे. तांब्याचे एकूण वजन सुमारे ३१ टन आहे. कालांतराने तांबे हवेच्या संपर्कात येऊन हिरव्या रंगाचे झाले, त्यामुळे आज पुतळा हिरवा दिसतो.

पुतळ्याच्या डोक्यावरील मुकुटाला सात किरण आहेत. हे किरण सात समुद्र व सात खंडांचे प्रतीक मानले जातात. मुकुटात २५ खिडक्या आहेत. डाव्या हातातील दगडी दस्तऐवजावर अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यदिनाची तारीख रोमन अंकांत कोरलेली आहे.

फ्रान्सकडून मिळालेली भेट

ही भेट देण्याची कल्पना फ्रेंच विचारवंत एदुआर रेने द लाबुलाये यांची होती. अमेरिकेतील गुलामगिरीच्या विरोधातील चळवळीच्या यशानंतर त्यांनी ही कल्पना मांडली. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याच्या शंभराव्या वर्षानिमित्त पुतळा देण्याचे ठरले. पुतळ्याची रचना बार्थोल्डी यांनी तयार केली आणि त्यांनी ती उभारण्यासाठी अमेरिकेचा दौरा केला.

पुतळ्याची उभारणी पॅरिसमध्येच करण्यात आली आणि तो तुकड्यांत विभागून अमेरिकेला पाठवला गेला. १८८५ मध्ये तो जहाजाने न्यूयॉर्कला पोहोचला. चौथऱ्याच्या बांधकामासाठी अमेरिकेकडून निधी जमवण्यात अडचणी आल्या. पत्रकार जोसेफ पुलित्झर यांनी आपल्या वर्तमानपत्रातून केलेल्या आवाहनामुळे लहान रकमांच्या स्वरूपात मोठा निधी जमला.

बार्थोल्डी आणि रचनेची कल्पना

बार्थोल्डी यांनी या पुतळ्याची कल्पना बऱ्याच काळापासून मनात बाळगली होती. त्यांनी तत्पूर्वी एका मोठ्या पुतळ्याचा आराखडा तयार केला होता, ज्याचा पुढे उपयोग या कामासाठी झाला. पुतळ्याच्या चेहऱ्याचे वर्णन त्यांच्या आईच्या चेहऱ्याशी जवळचे असल्याचे काही अभ्यासक म्हणतात, मात्र हे निश्चितपणे सिद्ध झालेले नाही.

पुतळ्याला घनदाट पण हलकी रचना देण्याचे आव्हान बार्थोल्डी यांच्यापुढे होते. तांब्याचे पत्रे हातोड्याने ठोकून आकार दिले गेले. आतून आधार देण्यासाठी लोखंडी सांगाड्याची गरज होती. यासाठी त्यांनी आयफेल यांच्याकडे मदत मागितली. आयफेल यांच्या कार्यालयाने अशी रचना तयार केली की ती वाऱ्याचा दबाव सहन करू शकेल.

तांब्याची रचना आणि अभियांत्रिकी

पुतळ्याचे बाह्य आवरण तांब्याच्या सुमारे तीनशे पत्र्यांनी बनलेले आहे. हे पत्रे एकमेकांना जोडून पुतळ्याला आकार देण्यात आला. आतला सांगाडा लोखंडी तुळयांचा असून तो चौथऱ्याच्या मजबूत पायावर उभा आहे. पुतळ्याच्या आत जिने व सुरक्षा-यंत्रणा आहेत.

पुतळ्याच्या आत एक अरुंद जिना मुकुटापर्यंत जातो. या जिन्यातून वर जाताना पुतळ्याच्या आतील सांगाड्याची रचना जवळून पाहता येते. मुकुटातील खिडक्यांतून बंदराचे विहंगम दृश्य दिसते. मात्र या भागात जाण्यासाठी शारीरिक तयारी आवश्यक असते.

तांब्याच्या पत्र्यांना आतून लाकडी आधार दिला जात होता, जो पुढे लोखंडी रचनेने बदलला गेला. १९८० च्या दशकातील मोठ्या दुरुस्तीत आतील सांगाड्याचा मोठा भाग बदलण्यात आला. मशालीचा जुना भाग काढून तिच्या जागी नवीन सुवर्णलेपित मशाल बसवण्यात आली. जुनी मशाल आता पुतळ्याच्या पायथ्याशी असलेल्या संग्रहालयात ठेवली आहे.

स्थलांतराचे प्रतीक

स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा हा अमेरिकेत स्थलांतरित होऊन येणाऱ्या लोकांसाठी आशेचे प्रतीक बनला. जवळच असलेल्या एलिस आयलंडवरून १८९२ ते १९५४ या काळात लाखो स्थलांतरित अमेरिकेत दाखल झाले. जहाजाने न्यूयॉर्कच्या बंदरात शिरताना हा पुतळा सर्वात आधी दिसणारे दृश्य होते. अनेक स्थलांतरितांच्या स्मरणात तो क्षण कायम राहिला.

पुतळा केवळ स्थलांतराचेच नव्हे, तर स्वातंत्र्य व लोकशाहीच्या मूल्यांचेही प्रतीक मानला जातो. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यदिनी आणि इतर राष्ट्रीय कार्यक्रमांमध्ये पुतळ्याचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते. राजकीय चळवळी, निदर्शने व सामाजिक संदेश यांसाठीही या पुतळ्याचे प्रतिकात्मक रूप मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते. त्यामुळे तो एका स्मारकापेक्षा मोठा सांस्कृतिक अर्थ घेऊन उभा आहे.

पुतळ्याच्या पायथ्याशी स्थलांतरितांविषयीची कविता कोरलेली आहे. ही कविता एम्मा लाझारस यांनी लिहिली होती. ती पुतळ्याच्या वाणीत असून गरीब व थकलेल्या लोकांना आश्रय देण्याचे आवाहन करते. या कवितेमुळे पुतळ्याचा अर्थ स्थलांतराच्या प्रतीकापर्यंत विस्तारला.

जतन आणि पर्यटन

१९२४ मध्ये पुतळ्याच्या परिसराला राष्ट्रीय स्मारकाचा दर्जा मिळाला. १९८४ मध्ये तो जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाला. १९८६ मध्ये शंभराव्या वर्षानिमित्त मोठ्या प्रमाणात दुरुस्ती करण्यात आली. २०१२ मधील वादळामुळे पुतळ्याच्या परिसरात नुकसान झाल्यावर तो काही काळ बंद ठेवण्यात आला होता.

पुतळ्याची देखभाल अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्यान सेवा करते. दर काही वर्षांनी तांब्याच्या पत्र्यांची तपासणी केली जाते आणि गंज किंवा तडे आढळल्यास दुरुस्ती केली जाते. बेटावरील इमारती व जेटी यांचीही नियमित देखभाल होते. समुद्राच्या खाऱ्या हवेमुळे धातूंवर परिणाम होऊ नये यासाठी विशेष काळजी घेतली जाते.

पुतळ्याच्या चौथऱ्यात स्थलांतराच्या इतिहासाविषयीचे प्रदर्शन आहे. या प्रदर्शनात जुन्या छायाचित्रे, कागदपत्रे व स्थलांतरितांच्या आठवणी ठेवल्या आहेत. बेटावर फिरण्यासाठी मोकळी जागा व बैठकीची सुविधा आहे. हवामान खराब असल्यास जहाज सेवा काही काळ थांबवली जाते.

आज पुतळ्याला भेट देण्यासाठी बेटापर्यंत जहाजाने जावे लागते. चौथऱ्यापर्यंत जाण्यासाठी लिफ्ट व पायऱ्यांची सोय आहे. मुकुटापर्यंत जाण्यासाठी स्वतंत्र तिकीट व आगाऊ नोंदणी आवश्यक आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव पिशव्या व साहित्य तपासले जाते. दरवर्षी लाखो पर्यटक या ठिकाणाला भेट देतात. बेटावर संग्रहालय, स्मरणिका दुकान व उपहारगृह अशा सुविधा उपलब्ध आहेत. वसंत व उन्हाळ्यात पर्यटकांची गर्दी सर्वाधिक असते, तर हिवाळ्यात गर्दी तुलनेने कमी असते.

संदर्भ

1. स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा — युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र
2. स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा — अमेरिकेची राष्ट्रीय उद्यान सेवा
3. स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा — एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका
4. फ्रेडरिक ऑग्युस्ट बार्थोल्डी — ब्रिटानिका
5. स्वातंत्र्यदेवता संग्रहालय — अधिकृत संकेतस्थळ
6. एलिस आयलंड राष्ट्रीय स्मारक — राष्ट्रीय उद्यान सेवा

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६