श्रीनगर शहर

श्रीनगर हे जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशाची उन्हाळी राजधानी आणि काश्मीर खोऱ्यातील प्रमुख शहर आहे. डल सरोवर, झेलम नदी, मुघल उद्याने, शिकारे, हाउसबोट, चिनार वृक्ष आणि काश्मिरी हस्तकला यांमुळे श्रीनगरला विशेष ओळख आहे. हिमालयाच्या पर्वतरांगांनी वेढलेल्या या शहराला नैसर्गिक सौंदर्याबरोबरच प्राचीन इतिहास, साहित्य आणि सांस्कृतिक परंपरेचा वारसा लाभला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
शहर	श्रीनगर
केंद्रशासित प्रदेश	जम्मू आणि काश्मीर
देश	भारत
प्रशासकीय भूमिका	उन्हाळी राजधानी
प्रमुख नदी	झेलम (वितस्ता)
प्रमुख भाषा	काश्मीरी, उर्दू, हिंदी, इंग्रजी
प्रसिद्ध सरोवर	डल सरोवर
प्रमुख हस्तकला	पश्मीना, कालीन, पेपर माशे
उंची	सुमारे १,५८५ मीटर

भौगोलिक स्थान आणि हवामान

श्रीनगर काश्मीर खोऱ्याच्या मध्यभागी झेलम नदीच्या दोन्ही काठांवर वसलेले आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,५८५ मीटर उंचीवर असलेले शहर पर्वतरांगांनी वेढलेले आहे. झेलम नदीला काश्मीरी भाषेत वितस्ता असे म्हणतात. नदी शहरातून वळणे घेत वाहते आणि पुढे वुलर सरोवराच्या दिशेने जाते.

डल सरोवर हे श्रीनगरचे प्रसिद्ध जलक्षेत्र आहे. त्यात तरंगत्या बागा, हाउसबोट आणि शिकाऱ्यांमुळे वेगळे दृश्य निर्माण होते. निगीन सरोवर आणि आसपासची पाणथळ क्षेत्रेही शहराच्या पर्यावरणासाठी महत्त्वाची आहेत. होकरसर हे स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे पाणथळ क्षेत्र श्रीनगरजवळ आहे.

श्रीनगरचे हवामान समशीतोष्ण प्रकारचे आहे. उन्हाळा तुलनेने सौम्य, तर हिवाळा थंड असतो. हिवाळ्यात काही वेळा हिमवृष्टी होते. झेलम नदीची पातळी वाढणे, सरोवरांतील गाळ, जलप्रदूषण आणि शहरी विस्तार ही पर्यावरणीय आव्हाने आहेत.

इतिहास

श्रीनगरचा इतिहास प्राचीन काश्मीरच्या राजकीय आणि सांस्कृतिक परंपरांशी जोडलेला आहे. कल्हणाच्या ‘राजतरंगिणी’ या ग्रंथात काश्मीरमधील प्राचीन राजसत्तांची माहिती मिळते. सम्राट अशोकाच्या काळात श्रीनगर परिसरात वस्ती विकसित झाल्याची परंपरा सांगितली जाते. पुढे प्रवारसेन दुसरा याने प्रवारपूर नावाचे नगर विकसित केले, असे ऐतिहासिक अभ्यासात नमूद केले जाते.

मध्ययुगात श्रीनगर काश्मीरच्या विविध राजवंशांची राजधानी राहिले. शाह मीर घराण्याच्या काळात काश्मीरमध्ये सुलतानत स्थापन झाली. पुढे मुघल सम्राट अकबराने १५८६ मध्ये काश्मीर आपल्या साम्राज्यात समाविष्ट केले. जहांगीर आणि शाहजहाँ यांच्या काळात श्रीनगरमध्ये बागा, जलवाहिन्या आणि राजवाड्यांचा विकास झाला. निशात बाग, शालीमार बाग आणि चश्मे शाही ही त्या काळातील प्रसिद्ध उद्याने आहेत.

पुढे अफगाण, शीख आणि डोगरा सत्तांचा या प्रदेशावर प्रभाव पडला. १८४६ च्या अमृतसर तहानंतर जम्मू आणि काश्मीर संस्थानाची स्थापना झाली आणि श्रीनगर त्याची उन्हाळी राजधानी बनले. भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर श्रीनगर जम्मू आणि काश्मीर राज्याचे प्रमुख शहर राहिले. ३१ ऑक्टोबर २०१९ रोजी पुनर्रचनेनंतर ते जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशाची उन्हाळी राजधानी बनले.

प्रशासन आणि नागरी रचना

श्रीनगर हे जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशाचे उन्हाळी प्रशासकीय मुख्यालय आहे. येथे नायब राज्यपालांचे कार्यालय, सचिवालय आणि विविध प्रशासकीय संस्था कार्यरत असतात. श्रीनगर महानगरपालिका शहरातील पाणीपुरवठा, स्वच्छता, रस्ते, कचरा व्यवस्थापन आणि इतर नागरी सेवा पुरवते.

शहरात जुने श्रीनगर, डल सरोवर परिसर, हजरतबल, लाल चौक, राजबाग आणि इतर निवासी व व्यापारी भाग आहेत. रस्ते, बससेवा आणि इतर स्थानिक वाहतूक सुविधांमुळे शहर जोडलेले आहे. पर्यटनाच्या हंगामात वाहतूक व सार्वजनिक सेवांवरील मागणी वाढते.

लोकसंख्या आणि भाषा

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार श्रीनगर शहराची लोकसंख्या सुमारे १२.१९ लाख होती. ही २०११ मधील अधिकृत जनगणना आकडेवारी आहे; ती वर्तमान लोकसंख्या दर्शवत नाही. काश्मीरी ही प्रमुख स्थानिक भाषा आहे. उर्दू, हिंदी आणि इंग्रजीचाही वापर होतो. शहरात विविध धार्मिक, भाषिक आणि सामाजिक समुदाय राहतात.

संस्कृती आणि हस्तकला

श्रीनगरची संस्कृती काश्मिरी साहित्य, संगीत, खाद्यपरंपरा, हस्तकला आणि धार्मिक-सामाजिक उत्सवांनी समृद्ध आहे. काश्मिरी पश्मीना शाली, हाताने विणलेले कालीन, पेपर माशे वस्तू, लाकडी कोरीवकाम, तांब्याची भांडी आणि कानी शाली प्रसिद्ध आहेत. या हस्तकलांमध्ये अनेक पिढ्यांचे कौशल्य आणि स्थानिक डिझाइन परंपरा दिसतात.

नवरोज, ईद, हेरथ, बैसाखी आणि इतर सण विविध समुदाय साजरे करतात. काश्मिरी वाजवान हा पारंपरिक बहुपदरी भोजनप्रकार आहे. कहवा, दम आलू, हाक आणि स्थानिक भाताचे पदार्थही प्रसिद्ध आहेत.

अर्थव्यवस्था आणि पर्यटन

श्रीनगरची अर्थव्यवस्था पर्यटन, हस्तकला, फलोत्पादन, व्यापार, शिक्षण आणि सेवा क्षेत्रांवर आधारित आहे. काश्मीर खोऱ्यातील सफरचंद, अक्रोड, बदाम आणि इतर फळांचा व्यापार शहरातून होतो. पश्मीना, कालीन, लाकडी वस्तू आणि पेपर माशे उत्पादनांना देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ आहे.

पर्यटनामुळे हॉटेल, हाउसबोट, शिकारा सेवा, वाहतूक, मार्गदर्शक सेवा आणि स्थानिक बाजारपेठांना रोजगार मिळतो. डल सरोवर आणि मुघल उद्याने शहराच्या पर्यटन अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

पर्यटन आणि वारसा

डल सरोवर, निशात बाग, शालीमार बाग, चश्मे शाही, हजरतबल दर्गा, शंकराचार्य मंदिर, जामा मशीद आणि परी महल ही प्रसिद्ध स्थळे आहेत. जुन्या शहरातील लाकडी वास्तू, झेलम नदीवरील जुने पूल आणि पारंपरिक बाजारपेठा काश्मिरी स्थापत्य व जीवनपद्धतीचे दर्शन घडवतात.

पर्यावरण आणि संवर्धन

डल सरोवरातील गाळ साचणे, जलवनस्पतींची वाढ, सांडपाणी आणि शहरी विस्तारामुळे सरोवराच्या परिसंस्थेवर दबाव निर्माण होतो. झेलम नदीचे प्रदूषण नियंत्रण, पाणथळ क्षेत्रांचे संरक्षण, स्थलांतरित पक्ष्यांचे अधिवास जपणे आणि पर्यटनाचे नियोजन आवश्यक आहे. होकरसरसारखी पाणथळ क्षेत्रे पक्ष्यांच्या स्थलांतरासाठी महत्त्वाची आहेत.

श्रीनगरचे महत्त्व

श्रीनगर हे जम्मू आणि काश्मीरच्या प्रशासन, पर्यटन, हस्तकला, फलोत्पादन आणि सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. डल सरोवर, झेलम नदी, मुघल उद्याने आणि काश्मिरी हस्तकला यांमुळे शहराची ओळख जगभर पोहोचली आहे. नैसर्गिक परिसंस्थांचे संवर्धन आणि शाश्वत पर्यटन ही भविष्यासाठी महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

१. श्रीनगर कोणत्या केंद्रशासित प्रदेशाची राजधानी आहे?
श्रीनगर ही जम्मू आणि काश्मीरची उन्हाळी राजधानी आहे.

२. श्रीनगरमधून कोणती नदी वाहते?
झेलम नदी श्रीनगरमधून वाहते.

३. श्रीनगरमधील प्रसिद्ध सरोवर कोणते?
डल सरोवर हे श्रीनगरमधील प्रसिद्ध सरोवर आहे.

४. श्रीनगर कोणत्या हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध आहे?
पश्मीना, कालीन, पेपर माशे आणि लाकडी कोरीवकामासाठी श्रीनगर प्रसिद्ध आहे.

५. श्रीनगरमधील प्रसिद्ध मुघल उद्याने कोणती?
निशात बाग, शालीमार बाग आणि चश्मे शाही ही प्रसिद्ध उद्याने आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६