शेगाव तालुका

शेगाव तालुका हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील बुलडाणा जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय शेगाव येथे आहे। संत गजानन महाराज यांचे समाधीस्थान शेगाव येथे असल्यामुळे हे शहर महाराष्ट्रभरातील भाविकांचे श्रद्धास्थान बनले आहे। तालुका कापूस व ज्वारी उत्पादनासाठीही ओळखला जातो।

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय / प्रमुख गाव	शेगाव
जिल्हा	बुलडाणा
विभाग	अमरावती विभाग
लोकसंख्या (२००१, शहर)	५२,४१८
प्रमुख पिके	कापूस, ज्वारी, हरभरा, तूर
जवळचे शहर	खामगाव

वरील लोकसंख्येचा आकडा २००१ च्या जनगणनेतील शेगाव शहराचा आहे। त्यानंतरच्या काळात शहराची लोकसंख्या वाढली आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

शेगाव या नावाची नेमकी व्युत्पत्ती निश्चित नाही। विदर्भातील अनेक गावांच्या नावांप्रमाणे हेही नाव जुन्या स्थानिक परंपरेशी जोडलेले आहे। या विषयी पुरेसे ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत।

इतिहास

शेगावचे महत्त्व प्रामुख्याने संत गजानन महाराज यांच्याशी जोडलेले आहे। एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ते शेगाव येथे आले आणि त्यांनी आपले आयुष्य याच गावात घालवले। इ.स। १९१० मध्ये त्यांनी शेगाव येथे समाधी घेतली।

त्यानंतर भाविकांनी येथे मंदिर व धर्मशाळा बांधल्या। पुढील काळात शेगाव हे विदर्भातील प्रमुख तीर्थक्षेत्र बनले। स्वातंत्र्यानंतर तालुक्याच्या प्रशासकीय रचनेत बदल होत गेले आणि शेगाव हे तालुक्याचे केंद्र बनले।

भूगोल

तालुका बुलडाणा जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात वसलेला आहे। जिल्ह्यातून पूर्णा नदी व तिच्या उपनद्या वाहतात। तालुक्याची जमीन बहुतांश काळी असून ती कापसासाठी योग्य मानली जाते।

हवामान उष्ण व कोरडे आहे। पावसाचे प्रमाण मध्यम असून काही वर्षांत कमी पावसामुळे शेतीवर परिणाम होतो। उन्हाळ्यात तापमान खूप वाढते।

अर्थव्यवस्था

शेती हा तालुक्यातील बहुतांश लोकांचा मुख्य व्यवसाय आहे। कापूस, ज्वारी, हरभरा, तूर आणि तेलबिया यांची लागवड मोठ्या प्रमाणात होते। कापसावर आधारित व्यापार व गिनिंगचे लहान उद्योग तालुक्यात आहेत।

तीर्थक्षेत्रामुळे पर्यटन व धार्मिक व्यवसाय हा येथील दुसरा मोठा आधार आहे। धार्मिक संस्थेमार्फत अन्नदान, शिक्षण, रुग्णसेवा आणि गोशाळा चालवल्या जातात। आनंद सागर हा प्रकल्प पर्यटकांना आकर्षित करतो।

प्रमुख गावे

शेगाव हे तालुक्याचे मुख्यालय व सर्वात मोठे शहर आहे। तालुक्यातील इतर गावांमध्ये शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे। तालुक्यातील अनेक गावांत जुनी मंदिरे आढळतात।

वाहतूक आणि शिक्षण

शेगाव रेल्वे स्थानक भुसावळ–नागपूर मार्गावर आहे आणि तेथून मुंबई, नागपूर व भुसावळकडे गाड्या जातात। खामगाव, अकोला व बुलडाणा या शहरांशी रस्त्याने चांगला संपर्क आहे। राज्य परिवहन महामंडळाच्या बससेवा तालुक्यातील गावांना जोडतात।

तालुक्यात शाळा, महाविद्यालये आणि अभियांत्रिकी शिक्षणाची संस्था आहेत। धार्मिक संस्थेमार्फत चालवल्या जाणाऱ्या शैक्षणिक संस्था तालुक्यातील विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाच्या आहेत। उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी अकोला व नागपूर येथे जातात।

तालुक्यातील गावांना जोडणारे रस्ते व वाहतूक सुधारल्यामुळे भाविकांची संख्या वाढली आहे। तीर्थक्षेत्राजवळील गावांमध्ये दुकानदारी व निवासाची सोय मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे। तालुक्यातील अनेक गावांत प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व शाळा कार्यरत आहेत। तालुक्यातील गावांना जोडणाऱ्या बससेवेमुळे भाविक व स्थानिक लोक सहज प्रवास करू शकतात।

आनंद सागर परिसरात उद्यान व जलाशय असल्यामुळे ते कुटुंबांसाठी आकर्षणाचे ठिकाण बनले आहे। संत गजानन महाराजांच्या समाधीदिनी दरवर्षी मोठा उत्सव साजरा होतो। तालुक्यातील गावांतील शेतकरी कापूस व तुरीच्या विक्रीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर अवलंबून आहेत आणि पशुधनही पाळतात।

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६