सेन्सेक्स

सेन्सेक्स हा मुंबई शेअर बाजाराचा (BSE) प्रमुख भाव निर्देशांक आहे. तो बाजारात नोंदवलेल्या ३० मोठ्या आणि आर्थिकदृष्ट्या मजबूत कंपन्यांच्या शेअर भावांवर आधारित असतो. भारतीय भांडवल बाजाराचा सर्वात जुना आणि सर्वाधिक पाहिला जाणारा निर्देशांक म्हणून तो ओळखला जातो. गुंतवणूकदार आणि वृत्तसंस्था बाजाराची दिशा समजण्यासाठी याचा आधार घेतात.

माहिती

वरील तक्त्यातील वर्षे आणि तपशील निर्देशांकाच्या सुरुवातीच्या काळाशी संबंधित स्थिर माहिती आहेत. निर्देशांकाचा दैनंदिन स्तर सतत बदलत असल्याने तो येथे दिलेला नाही.

पार्श्वभूमी

भारतात शेअर बाजाराचा इतिहास बराच जुना असला, तरी संपूर्ण बाजाराची स्थिती एकाच आकड्यात मोजण्याची गरज १९८० च्या दशकात जाणवू लागली. त्यातून मुंबई शेअर बाजाराने १९८६ मध्ये सेन्सेक्स हा निर्देशांक सुरू केला. सुरुवातीला आधारणी १९७८-७९ या वर्षाला १०० अशी ठरवण्यात आली.

निर्देशांकाचे पूर्ण नाव सेन्सिटिव्ह इंडेक्स आहे. त्यावरूनच सेन्सेक्स हे लघुरूप रूढ झाले. काही वर्षांतच हा निर्देशांक भारतीय भांडवल बाजाराचे प्रतिनिधिक चित्र म्हणून स्वीकारला जाऊ लागला.

रचना आणि गणना पद्धत

सेन्सेक्समध्ये ३० कंपन्यांचा समावेश असतो. कंपनीचा आकार, बाजारातील तिचे स्थान, शेअरची तरलता आणि व्यवहाराचे प्रमाण यांसारख्या निकषांवर या कंपन्यांची निवड होते. यादीत वेळोवेळी बदल केले जातात, त्यामुळे वर्षानुवर्षे ती एकसारखी राहत नाही.

सुरुवातीला गणना कंपन्यांच्या एकूण बाजार भांडवलावर होत होती. २००३ पासून मुक्त-तरलता बाजार भांडवल ही पद्धत वापरली जाते. यात केवळ सार्वजनिकरीत्या व्यवहारयोग्य शेअर्सचा विचार होतो आणि प्रवर्तकांचा हिस्सा वगळला जातो. त्यामुळे निर्देशांक बाजारातील प्रत्यक्ष पुरवठ्याच्या जवळ जाऊन अधिक वास्तववादी बनला.

अंमलबजावणी आणि प्रकाशन

निर्देशांकाची गणना दर कामकाजाच्या दिवशी बाजाराच्या वेळेत केली जाते आणि तो काही मिनिटांच्या अंतराने प्रसिद्ध होतो. भावात अचानक मोठी घसरण किंवा वाढ झाल्यास तात्पुरती व्यवहारबंदी लागू होऊ शकते.

सेन्सेक्सवर आधारित करार आणि इतर आर्थिक साधनेही बाजारात उपलब्ध आहेत. त्यामुळे गुंतवणूकदारांना केवळ निर्देशांकाच्या हालचालीवरही व्यवहार करता येतो.

परिणाम

सेन्सेक्समुळे सामान्य नागरिकांनाही बाजाराची दिशा एका आकड्यातून समजू लागली. वर्तमानपत्रे, दूरचित्रवाणी वाहिन्या आणि आता भ्रमणध्वनीवरील उपयोजने दिवसाचा निर्देशांक आणि त्यातील बदल हे मुख्य बातमी म्हणून देतात.

परस्पर निधीच्या योजना आणि विमा उत्पादनेही निर्देशांकाच्या कामगिरीशी तुलना करून विकली जाऊ लागली. भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या वाढीचे प्रतीक म्हणूनही सेन्सेक्सकडे पाहिले जाते.

टीका आणि आव्हाने

फक्त ३० कंपन्यांचा समावेश असल्याने निर्देशांक संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचे प्रतिबिंब नसल्याची टीका केली जाते. काही कंपन्यांचे वजन जास्त असल्याने निर्देशांकाची हालचाल मोठ्या प्रमाणात त्यांच्यावर अवलंबून राहते, असेही निरीक्षण नोंदवले जाते.

बाजारातील सट्टेबाजीमुळे निर्देशांकाची वाढ उत्पादन व रोजगाराच्या वाढीपेक्षा वेगळी दिसू शकते. त्यामुळे निर्देशांक हा अर्थव्यवस्थेच्या आरोग्याचा एकमेव निकष नसल्याचे अभ्यासक सांगतात.

संदर्भ

1. BSE SENSEX — Wikipedia
2. मुंबई शेअर बाजार — अधिकृत संकेतस्थळ
3. सेबी — अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारत सरकारचे राष्ट्रीय संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६