राणी लक्ष्मीबाई

राणी लक्ष्मीबाई (१९ नोव्हेंबर १८२८ – १८ जून १८५८) या झाशी संस्थानाच्या राणी आणि इ.स. १८५७ च्या उठावातील प्रमुख नेत्या होत्या. बालपणी त्यांचे नाव मणिकर्णिका होते आणि घरात त्यांना 'मनू' म्हणून हाक मारली जात असे. झाशीचे राजे गंगाधरराव यांच्या निधनानंतर ब्रिटिशांनी वारसाहक्काच्या सिद्धांताचा वापर करून संस्थान खालसा केले. या निर्णयाविरुद्ध त्यांनी आपला दावा मांडला आणि पुढे उठावाचे नेतृत्व केले. ग्वाल्हेरजवळच्या लढाईत त्यांचा मृत्यू झाला.

माहिती

प्रारंभिक जीवन

मणिकर्णिकाचा जन्म १९ नोव्हेंबर १८२८ रोजी वाराणसी येथे झाला. त्यांचे वडील मोरोपंत तांबे हे मराठा पेशव्यांच्या दरबाराशी संबंधित अधिकारी होते आणि बिथूर येथे पेशवे बाजीराव दुसरे यांच्या आश्रयाखाली त्यांचे वास्तव्य होते.

बिथूर येथील वातावरणात मनूंचे बालपण गेले आणि तेथे त्यांना घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि शस्त्रविद्या शिकण्याची संधी मिळाली. पारंपरिक शिक्षणाबरोबरच या कौशल्यांमुळे त्यांचा स्वभाव धीट व स्वावलंबी बनला, असे चरित्रकारांनी नमूद केले आहे.

या काळातील अनेक तपशील परंपरेतून आलेले असून त्यांची ऐतिहासिक पडताळणी मर्यादित आहे. बिथूर येथील पेशव्यांच्या दरबाराचा काळ संपल्यानंतर तेथील वास्तव्य बदलले आणि या घटनांची नेमकी तारीख व क्रम यांबाबत स्रोतांमध्ये फरक आढळतो.

विवाह आणि झाशीचे राज्य

इ.स. १८४२ मध्ये मणिकर्णिका यांचा विवाह झाशीचे राजे गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी झाला आणि त्या झाशीच्या राणी झाल्या. विवाहानंतर त्यांनी संस्थानच्या कारभारात सहभाग घ्यायला सुरुवात केली आणि संस्थानाच्या दरबारात मराठी व बुंदेली भाषांचा वापर होत असे.

झाशी संस्थान हे बुंदेलखंडातील महत्त्वाचे संस्थान होते. संस्थानाचा कारभार, महसूल आणि स्थानिक प्रशासन यांविषयीची माहिती राणींनी आत्मसात केली आणि राजांच्या आजारपणाच्या काळात त्यांनी काही प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळल्याचे उल्लेख आहेत.

इ.स. १८५१ मध्ये त्यांना पुत्र झाला, मात्र काही महिन्यांतच त्याचे निधन झाले. त्यानंतर संस्थानचा वारस म्हणून दामोदरराव यांना दत्तक घेण्यात आले आणि नोव्हेंबर १८५१ मध्ये राजे गंगाधरराव यांचे निधन झाले.

या प्रकरणामुळे संस्थानांतील वारसाहक्काचा प्रश्न देशभर चर्चेचा विषय बनला. अनेक संस्थानांनी आपल्या दत्तक वारसांच्या हक्कांबाबत आक्षेप नोंदवले.

वारसाहक्काचा वाद

राजांच्या निधनानंतर ब्रिटिश सरकारने दत्तक पुत्राला वारस म्हणून मान्यता देण्यास नकार दिला. लॉर्ड डलहौसी यांच्या 'वारसाहक्काच्या सिद्धांता'चा आधार घेऊन इ.स. १८५४ मध्ये झाशी संस्थान ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन करण्यात आले आणि राणींना निवृत्तीवेतन देण्यात आले.

राणींनी या निर्णयाविरुद्ध लंडनपर्यंत दाद मागण्याचा प्रयत्न केला आणि आपला दावा लिखित स्वरूपात मांडला, मात्र या प्रयत्नांना यश आले नाही. संस्थानाच्या विलीनीकरणामुळे झाशीत असंतोष निर्माण झाला होता, असे उल्लेख आढळतात.

विलीनीकरणानंतर संस्थानातील अनेक अधिकाऱ्यांची व सैनिकांची नेमणूक बदलली आणि स्थानिक स्वराज्याच्या हक्कांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. या काळात संस्थानातील अनेकांनी राणींच्या नेतृत्वाला पाठिंबा दिला, असे नोंदवले जाते.

१८५७ चा उठाव

इ.स. १८५७ मध्ये उत्तर भारतात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उठाव सुरू झाला. जून १८५७ मध्ये झाशी येथील सैनिकांनी बंड केले आणि संस्थानातील परिस्थिती बदलली; या काळात राणी लक्ष्मीबाईंनी झाशीचा कारभार स्वीकारला.

त्यांनी संस्थानाची व्यवस्था पुन्हा उभारण्याचा प्रयत्न केला आणि सैन्याची जमवाजमव केली. झाशीच्या संरक्षणासाठी किल्ल्याची दुरुस्ती, तोफांची व्यवस्था आणि सैनिकांची तयारी यांकडे लक्ष देण्यात आले आणि या काळात त्यांनी आपल्या पुत्राच्या हक्कांचा पुनरुच्चार केला.

उठावाच्या काळात झाशीची भूमिका ब्रिटिशांसाठी चिंतेचा विषय बनली आणि राणींनी इतर उठावकर्त्या सरदारांशी संपर्क साधल्याचेही उल्लेख आहेत. संस्थानाच्या महसुलाची व जमिनीची नोंदी ठेवण्याची व्यवस्था या काळात सुरू होती आणि प्रशासनाच्या कामात त्यांनी स्थानिक अधिकाऱ्यांची मदत घेतली.

झाशीचा वेढा

इ.स. १८५८ च्या मार्चमध्ये सर ह्यू रोज यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सैन्याने झाशीला वेढा घातला. काही आठवडे चाललेल्या या वेढ्यात किल्ल्यावर तोफांचा मार झाला आणि शहराचे मोठे नुकसान झाले; किल्ल्याबाहेरील वस्त्यांनाही मोठा फटका बसला आणि अनेक रहिवासी स्थलांतरित झाले.

वेढ्याच्या काळात किल्ल्यातील पाण्याचा व अन्नधान्याचा साठा हा महत्त्वाचा मुद्दा होता आणि संरक्षणाची व्यवस्था किती काळ टिकेल, यावर बऱ्याच बाबी अवलंबून होत्या. राणींनी किल्ल्यावरून संरक्षणाची व्यवस्था पाहिली आणि सैनिकांचे नेतृत्व केले.

अखेर ३ एप्रिल १८५८ रोजी ब्रिटिश सैन्याने किल्ल्यात प्रवेश केला आणि झाशीचा पाडाव झाला. राणी लक्ष्मीबाईंनी काही सहकाऱ्यांसह किल्ल्यातून बाहेर पडून कालपीकडे मार्ग काढला आणि लढाईनंतर शहराच्या पुनर्बांधणीचे काम अनेक वर्षे चालू राहिले.

कालपी आणि ग्वाल्हेर

कालपी येथे तात्या टोपे यांच्यासह इतर उठावकर्त्या सैन्याची एकत्र गोळाबेरीज झाली. तेथून सैन्याने ग्वाल्हेरकडे कूच केली आणि १ जून १८५८ रोजी ग्वाल्हेरचा किल्ला ताब्यात घेतला.

ग्वाल्हेरमध्ये तळ ठोकल्यानंतर काही दिवसांतच ब्रिटिश सैन्याने तेथे हल्ला केला. १८ जून १८५८ रोजी ग्वाल्हेरजवळील कोटा-की-सेरई येथे झालेल्या लढाईत राणी लक्ष्मीबाई गंभीररीत्या जखमी झाल्या आणि त्यांचा मृत्यू झाला.

ग्वाल्हेरच्या किल्ल्याचा ताबा काही काळ उठावकर्त्यांच्या हाती राहिला आणि त्यानंतर ब्रिटिश सैन्याने तो पुन्हा मिळवला. या घटनांचा क्रम अभ्यासकांनी स्रोतांच्या आधारे नोंदवला आहे.

झाशी येथील किल्ला व समाधीस्थळे पर्यटकांसाठी महत्त्वाची ठिकाणे आहेत आणि ग्वाल्हेर येथेही त्यांच्या स्मृतीशी संबंधित स्थळे आहेत. त्यांच्या जीवनावरील कविता व गीते आजही शाळांमध्ये म्हटली जातात.

त्यांच्या कार्याचा उल्लेख भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात प्रेरणादायी प्रसंग म्हणून केला जातो. त्याच वेळी १८५७ च्या उठावातील विविध सरदारांच्या भूमिकांचा अभ्यास स्वतंत्रपणे केला जातो. त्यांच्या नावाने सुरू झालेल्या संस्था आजही शिक्षण व सामाजिक कार्याच्या क्षेत्रात काम करत आहेत.

निधन आणि वारसा

राणी लक्ष्मीबाईंचे निधन १८ जून १८५८ रोजी झाले, तेव्हा त्या २९ वर्षांच्या होत्या. ग्वाल्हेर येथील फूलबाग परिसरात त्यांची समाधी आहे आणि ती आजही स्मृतिस्थळ म्हणून ओळखली जाते; तेथे दरवर्षी त्यांच्या स्मृतीनिमित्त कार्यक्रम होतात.

त्यांचे व्यक्तिमत्त्व पुढील काळात भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील प्रेरणास्थान बनले. इ.स. १९४३ मध्ये स्थापन झालेल्या आझाद हिंद फौजेतील महिला तुकडीला 'राणी झाशी रेजिमेंट' असे नाव देण्यात आले आणि कवयित्री सुभद्राकुमारी चौहान यांच्या कवितेतून त्यांची कथा लोकप्रिय झाली.

त्यांच्या जीवनावर अनेक पुस्तके, नाटके आणि चित्रपट तयार झाले आहेत. झाशी येथील किल्ल्याचा परिसर आज पर्यटनस्थळ असून तेथे संग्रहालयाची व्यवस्था आहे आणि तेथे त्यांच्या काळातील चित्रे व दस्तऐवज ठेवले आहेत.

त्यांच्या कारकिर्दीतील अनेक तपशील समकालीन पत्रव्यवहार व पुढील काळातील संग्रहांतून उपलब्ध झाले आहेत. या साधनांच्या आधारे १८५७ च्या उठावातील संस्थानांच्या भूमिकेचा अभ्यास अधिक स्पष्ट होतो, असे अभ्यासक नमूद करतात.

ऐतिहासिक मूल्यमापन

१८५७ च्या उठावातील राणी लक्ष्मीबाईंच्या भूमिकेचे मूल्यमापन इतिहासकारांनी वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून केले आहे, मात्र त्यांच्या धैर्याबाबत सामान्यतः एकमत दिसते. उठावातील विविध सरदारांच्या भूमिकांचा अभ्यास मात्र स्वतंत्रपणे केला जातो.

त्यांच्या नावाने अनेक शाळा, महाविद्यालये व संस्था देशभरात कार्यरत आहेत आणि झाशी येथे त्यांचा पुतळा व स्मारके आहेत. त्यांच्या स्मृतीनिमित्त झाशी व ग्वाल्हेर येथे दरवर्षी कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

संदर्भ

1. विकिपीडिया — राणी लक्ष्मीबाई
2. ब्रिटानिका — लक्ष्मीबाई
3. आझादी का अमृत महोत्सव — भारत सरकार
4. भारतीय संस्कृती मंत्रालय — अधिकृत संकेतस्थळ
5. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग — अधिकृत संकेतस्थळ
6. उत्तर प्रदेश शासन — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६