रक्षाबंधन

रक्षाबंधन हा श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा होणारा हिंदू सण आहे. या दिवशी बहीण भावाच्या उजव्या मनगटावर राखी बांधते आणि दोघे गोडधोड खाऊन एकमेकांना शुभेच्छा देतात. "रक्षा" म्हणजे संरक्षण आणि "बंधन" म्हणजे बंध असे या शब्दाचे अर्थ असून परस्परसंरक्षणाच्या वचनाचे प्रतीक म्हणून हा सण पाहिला जातो. हिंदू सणांच्या तिथी चांद्रमासानुसार ठरत असल्याने रक्षाबंधनाची तारीख दरवर्षी बदलते आणि ती सामान्यतः ऑगस्टमध्ये येते. राखी हे संरक्षणाच्या सूत्राचे प्रतीक असून ती केवळ बहीण-भाऊ यांच्यापुरती मर्यादित न राहता चुलत भाऊ, मित्र व समुदायातील व्यक्ती यांच्याही हातावर बांधली जाते.

माहिती

उत्पत्ती व परंपरा

संरक्षणासाठी सूत्र बांधण्याची कल्पना अत्यंत प्राचीन आहे. अथर्ववेदात संरक्षक सूत्राचा उल्लेख आढळतो आणि गृह्यसूत्रांमध्ये कौतुक नावाच्या बांगडीच्या विधीचे वर्णन आहे. श्रावण पौर्णिमेला राजाच्या हातावर रक्षासूत्र बांधावे, असेही प्राचीन ग्रंथांत नमूद केल्याचे सांगितले जाते. याच दिवशी उपनयन संस्कार झालेले विद्यार्थी आपले यज्ञोपवीत बदलतात, ही परंपरा आजही काही समुदायांमध्ये दिसते.

परंपरेनुसार अनेक कथा या सणाशी जोडल्या जातात. भविष्य पुराणात कृष्णाने युधिष्ठिराला राखी धारण करण्याचा सल्ला दिल्याची कथा आहे; त्यात इंद्राची पत्नी शचीने इंद्राच्या मनगटावर संरक्षक सूत्र बांधल्याचा उल्लेख आहे. दुसरी कथा लक्ष्मी आणि राजा बळी यांची आहे — विष्णू बळीच्या राज्यात राहत असल्याने लक्ष्मीने बळीच्या हातावर राखी बांधून त्याला बंधू मानले, असे सांगितले जाते. महाभारताच्या परंपरेत कृष्णाच्या जखमेवर द्रौपदीने आपल्या साडीचा तुकडा बांधल्याची कथाही प्रचलित आहे. या सर्व कथा लोकपरंपरेचा भाग आहेत.

साजरा करण्याची पद्धत

सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान केल्यावर बहीण थाळीत राखी, कुंकू, अक्षता, दिवा, गोड आणि फुले घेऊन बसते. भावाच्या कपाळावर तिळक लावून आरती ओवाळल्यानंतर उजव्या मनगटावर राखी बांधली जाते आणि गोड खाऊ घातले जाते. भाऊ बहिणीला भेटवस्तू देतो आणि तिच्या रक्षणाचे वचन देतो.

आजच्या काळात राखीची देवघेव मोठ्या प्रमाणात होते. कापसाच्या धाग्यापासून चंदन, रुद्राक्ष, चांदी आणि इतर साहित्याने बनवलेल्या राख्या बाजारात मिळतात. दूर राहणाऱ्या भावंडांना टपाल किंवा कुरिअरने राखी पाठवण्याची प्रथा शहरी भागात सामान्य झाली आहे आणि अनेक कुटुंबे दूरसंचार माध्यमांतून एकत्र येऊन सण साजरा करतात.

प्रादेशिक विविधता

उत्तर भारतात या सणाला राखी किंवा राखी पौर्णिमा म्हणतात आणि बहीण-भाऊ यांच्यातील बंधाला केंद्रीय स्थान असते. राजस्थानातील काही भागांत श्रावण पौर्णिमेला सालुनो असेही म्हटले जाते, ज्यात नवविवाहित वधूला माहेरीून ओवाळणी पाठवली जाते.

महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर हा दिवस नारळी पौर्णिमा म्हणून साजरा होतो; कोळी समाज समुद्राला नारळ अर्पण करून मच्छीमारी हंगामाची सुरुवात करतो आणि समुद्रदेवतेचे आभार मानतो. तमिळनाडू व केरळमध्ये याच काळात अवनी अवित्तम किंवा यज्ञोपवीत बदलण्याचा विधी होतो. नेपाळमध्ये या दिवसाला जनै पौर्णिमा म्हणतात आणि मनगटावर रक्षासूत्र बांधण्याची परंपरा आहे. गुजरात आणि इतर भागांतही राखीचे स्वरूप स्थानिक परंपरांशी जोडले गेले आहे.

राखीचा व्यापक अर्थ

रक्षाबंधन केवळ बहीण-भाऊ यांच्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. चुलत भाऊ, मित्र आणि समुदायातील व्यक्ती यांच्याही हातावर राखी बांधली जाते आणि तिला परस्पर संरक्षणाचे वचन म्हणून महत्त्व दिले जाते. विविध सामाजिक उपक्रमांमध्ये राखी बांधून ऐक्याचे प्रतीक म्हणूनही या सणाचा वापर केला जातो.

बंगालच्या फाळणीच्या काळात रवींद्रनाथ टागोर यांनी हिंदू व मुस्लीम समुदायांनी एकमेकांच्या हातावर राखी बांधावी, असे आवाहन केल्याचे सांगितले जाते. त्या घटनेचा उल्लेख सणाच्या ऐक्यविषयक अर्थाच्या संदर्भात केला जातो. या उदाहरणांमुळे राखी हे केवळ कौटुंबिक नात्याचे नाही, तर विश्वासाचे प्रतीक मानले जाते.

खाद्यसंस्कृती

या दिवशी घरोघरी गोड पदार्थ तयार होतात. उत्तर भारतात मोतीचूरचे लाडू, बेसनाचे लाडू, खीर आणि हलवा यांचे महत्त्व आहे; राजस्थानात घेवर व मालपुआ बनवले जातात. महाराष्ट्रात श्रीखंड व पुरणपोळी, तर दक्षिण भारतात पायस व लाडू हे पदार्थ आढळतात. नारळाचे लाडू अनेक भागांत विशेष प्रसिद्ध आहेत.

सणाच्या पदार्थांची देवघेव आणि वाटणी हेही महत्त्वाचे अंग आहे. बहीण भावाला गोड खाऊ घालते आणि भाऊ बहिणीला आवडीचे पदार्थ देतो, अशी परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये आढळते. आधुनिक काळात मिठाईची दुकाने व ऑनलाइन सेवा यांमुळे या देवघेवीचे स्वरूप बदलले आहे.

सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व

रक्षाबंधन हा कुटुंबातील नाती दृढ करणारा सण मानला जातो. विवाहानंतर दूर गेलेल्या बहिणीचे माहेरी येणे, भावंडांनी एकत्र जेवणे आणि मोठ्यांच्या आशीर्वादासाठी भेट देणे यामुळे कुटुंबातील संवाद वाढतो. अनेक ठिकाणी या दिवशी देवळांमध्ये विशेष पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात.

आजच्या काळात पर्यावरणपूरक राख्या, हाताने बनवलेल्या वस्तू आणि स्थानिक कारागिरीला प्रोत्साहन देण्याचा कल वाढत आहे. शाळांमध्ये राखी बनवण्याच्या स्पर्धा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. या सणाचे मूळ स्वरूप मात्र कायम आहे — परस्पर विश्वास, आदर आणि संरक्षणाची भावना.

राखीची निर्मिती व कारागिरी

राखी तयार करण्यासाठी धागा, रेशीम, कापूस, मणी, चंदन आणि धातू यांचा वापर होतो. घरगुती पद्धतीने कागद, फुले व धागे यांपासून साध्या राख्या बनवल्या जातात. महिला बचत गट व लहान उद्योगांकडून हाताने बनवलेल्या राख्यांची मोठी बाजारपेठ आहे.

पर्यावरणपूरक राख्या म्हणून बियाण्यांपासून बनवलेल्या राख्यांचाही प्रकार आता प्रचलित झाला आहे; त्या वापरल्यानंतर जमिनीत पुरून वनस्पती वाढवता येते, असे त्यांच्या निर्माते सांगतात. प्लास्टिक व धातूचा वापर कमी करण्याचा कलही वाढत आहे.

राखी व सामाजिक उपक्रम

राखी हे केवळ कौटुंबिक नात्याचे प्रतीक नाही; अनेक सामाजिक उपक्रमांत ती विश्वासाचे चिन्ह म्हणून वापरली जाते. शाळा, वसतिगृहे आणि सामाजिक संस्थांमध्ये एकमेकांना राखी बांधून आपुलकीचे नाते निर्माण करण्याचे कार्यक्रम होतात.

अनेक ठिकाणी सीमेवर तैनात सैनिकांना राखी व शुभेच्छापत्रे पाठवण्याची प्रथा आहे. रुग्णालयांतील रुग्णांना, वृद्धाश्रमांतील जेष्ठांना आणि अनाथ मुलांना भेट देऊन राखी बांधण्याचे उपक्रमही संस्था राबवतात.

रक्षाबंधनाच्या दिवशी बाजारपेठांमध्ये राख्या, मिठाई आणि भेटवस्तूंची मोठी मागणी असते. राख्यांच्या दुकानांसोबतच फुलांची व मिठाईची दुकानेही गजबजलेली असतात आणि राख्यांचे दरही या काळात वाढतात.

अनेक ठिकाणी राखी पाठवण्यासाठी टपाल विभाग विशेष व्यवस्था करतो आणि कुरिअर कंपन्यांचे व्यवसाय या काळात वाढतात. दूर राहणारे भावंडे याच मार्गाने एकमेकांपर्यंत पोहोचतात.

महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावर नारळी पौर्णिमेला नौकांची सजावट आणि समुद्राला नारळ अर्पण करण्याचा विधी मोठ्या उत्साहाने होतो. मच्छीमार कुटुंबे नव्या हंगामाची सुरुवात या दिवशी करतात.

शाळांमध्ये मुलांना राखी बनवण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते आणि हाताने बनवलेल्या राख्यांची देवघेव होते. कागद, कापूस व नैसर्गिक रंगांचा वापर करण्याकडे कल वाढत आहे.

दूरचित्रवाणी व चित्रपटांमध्ये रक्षाबंधनाच्या भावनिक कथांचे चित्रण सतत होत असल्याने हा सण लोकप्रिय संस्कृतीचा भागही बनला आहे. भावंडांमधील दुरावा दूर करण्याचे निमित्त म्हणूनही हा दिवस पाहिला जातो.

रक्षाबंधनाच्या दिवशी अनेक कुटुंबे एकत्र जेवण्याचे नियोजन करतात आणि आठवणींची देवघेव करतात. या सणाचे मूळ स्वरूप कायम ठेवतच त्याचे सादरीकरण बदलत गेले आहे.

संदर्भ

1. इन्क्रेडिबल इंडिया — रक्षाबंधन
2. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — रक्षाबंधन
3. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग — सण
4. इन्क्रेडिबल इंडिया — सण व उत्सव
5. इन्क्रेडिबल इंडिया — सार्वजनिक सुट्ट्यांची यादी

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६