राजकोट जिल्हा

राजकोट जिल्हा हा गुजरात राज्याच्या सौराष्ट्र भागातील मध्यवर्ती जिल्हा आहे. महात्मा गांधींचे बालपण याच जिल्ह्यातील राजकोट शहरात गेले. जिल्ह्याचे मुख्यालय राजकोट येथे आहे. अभियांत्रिकी उद्योग आणि शिक्षण संस्थांसाठी हा जिल्हा ओळखला जातो.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत. २०१३ मध्ये मोरबी व जामनगर जिल्हे वेगळे झाल्यामुळे जिल्ह्याची सध्याची व्याप्ती लहान आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

राजकोट या नावाबद्दल अनेक मते आहेत. 'राजा' आणि 'कोट' म्हणजे किल्ला, अशी एक व्युत्पत्ती सांगितली जाते. राजा विभोजी याने बांधलेल्या किल्ल्यावरून हे नाव पडले, असेही मानले जाते.

इतिहास

सौराष्ट्र भागावर मौर्य, क्षत्रप, चालुक्य आणि जाडेजा राजपूत अशा अनेक राजवंशांची सत्ता होती. सोळाव्या शतकात राजकोट जाडेजा राजपूतांच्या ताब्यात आले. पुढे हा भाग ब्रिटिशांच्या सत्तेखालील संस्थानांमध्ये विभागला गेला.

स्वातंत्र्यानंतर सौराष्ट्राचे राज्य तयार झाले आणि १९५६ मध्ये ते मुंबई राज्यात विलीन झाले. १९६० मध्ये गुजरात राज्याची स्थापना झाली. २०१३ मध्ये राजकोट जिल्ह्याची विभागणी करून मोरबी व जामनगर जिल्हे तयार करण्यात आले.

भूगोल

जिल्हा सौराष्ट्राच्या मध्य भागात वसला आहे. उत्तरेस मोरबी, पूर्वेस सुरेंद्रनगर, दक्षिणेस जुनागढ व पोरबंदर तर पश्चिमेस जामनगर जिल्हे आहेत. जिल्ह्यात बराचसा भाग कोरडा असून माती काळी व लालसर आहे.

जिल्ह्यात पावसाचे प्रमाण कमी आहे. त्यामुळे तळी, विहिरी आणि कालवे यांवर शेती अवलंबून आहे. मच्छू आणि भादर या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

राजकोट हे सौराष्ट्रातील मोठे औद्योगिक केंद्र आहे. अभियांत्रिकी, सिमेंट, सिरेमिक, रसायन आणि धातू उद्योग येथे मोठ्या प्रमाणात आहेत. लहान व मध्यम उद्योगांची संख्या येथे विशेष मोठी आहे.

ग्रामीण भागात कापूस, भुईमूग, ज्वारी, बाजरी, एरंडी आणि गवार ही प्रमुख पिके आहेत. ऊस व भाजीपाला यांचीही लागवड होते. पशुपालन व दुग्धव्यवसाय हे उत्पन्नाचे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती व पशुपालन हे उत्पन्नाचे मुख्य साधन आहे. शहराभोवतीच्या भागात भाजीपाला व फुलांची शेतीही होते.

प्रमुख शहरे

राजकोट हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. गोंडल, जेटपूर, धोराजी, उपलेटा आणि जसदण ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. गोंडल येथील नौलखा पॅलेस आणि जेटपूर येथील खंभालिडा लेणी पर्यटकांना आकर्षित करतात.

प्रशासन

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तालुक्यांमध्ये झाली असून प्रत्येक तालुक्याचा कारभार तहसीलदार सांभाळतो. राजकोट महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. शहरासाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

वाहतूक आणि पर्यटन

राजकोट येथे विमानतळ आहे. राजकोट रेल्वे स्थानक सौराष्ट्रातील महत्त्वाचे स्थानक आहे. अहमदाबाद व मुंबईशी रस्ते व रेल्वेने चांगला संपर्क आहे. जिल्ह्यातील रस्त्यांचे जाळे दाट आहे.

खोडलधाम मंदिर, राजकोटचे राष्ट्रीय संग्रहालय, गोंडलचा नौलखा पॅलेस आणि खंभालिडा लेणी ही प्रमुख पर्यटन स्थळे आहेत. महात्मा गांधींचे जन्मस्थान पोरबंदर जवळच असल्याने अनेक पर्यटक या भागात येतात.

जिल्ह्यात गुजराती ही प्रमुख भाषा आहे. राजकोटमध्ये लहान व मध्यम उद्योगांचे मोठे जाळे असल्याने रोजगाराच्या संधी भरपूर आहेत. शहरात अनेक शिक्षण संस्था व रुग्णालये आहेत.

संदर्भ

1. राजकोट जिल्हा
2. Rajkot district
3. राजकोट जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६