पेरियार राष्ट्रीय उद्यान

पेरियार राष्ट्रीय उद्यान हे केरळ राज्यातील इडुक्की आणि पत्तनमतिट्टा जिल्ह्यांत आहे. ते पश्चिम घाटातील कर्दमम टेकड्यांमध्ये वसलेले आहे. १९५० मध्ये या भागाला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा मिळाला. १९७८ मध्ये हे पेरियार व्याघ्र प्रकल्प बनले. १९८२ मध्ये सरोवराभोवतीचा मुख्य भाग राष्ट्रीय उद्यान म्हणून जाहीर झाला. संपूर्ण संरक्षित क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे ९२५ चौरस किलोमीटर आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
राज्य	केरळ
जिल्हे	इडुक्की व पत्तनमिट्टा
स्थापना	१९८२ (राष्ट्रीय उद्यान)
व्याघ्र प्रकल्प	१९७८
एकूण क्षेत्रफळ	सुमारे ९२५ चौरस किमी
राष्ट्रीय उद्यानाचा भाग	सुमारे ३५१ चौरस किमी
प्रमुख प्राणी	हत्ती, वाघ, गवा, सांबर, सिंहपुच्छ माकड, निलगिरी ताहर
प्रमुख नद्या	पेरियार व पंबा
उत्तम हंगाम	सप्टेंबर ते मार्च

उद्यानाच्या मध्यभागी पेरियार सरोवर आहे. हे सरोवर मुल्लापेरियार धरणामुळे तयार झाले आहे. धरण १८९५ मध्ये बांधले गेले. पर्यटकांचे मुख्य प्रवेशस्थळ थेक्कडी येथे आहे. तेथून नौकेतून सरोवरावर फिरता येते. उद्यानाच्या परिसरात चहाच्या मळ्यांचा मोठा भाग आहे. यामुळे जंगल आणि शेती यांच्यातील सीमा स्पष्ट ठेवणे आवश्यक ठरते.

इतिहास आणि सरोवर

१९३४ मध्ये त्रावणकोरच्या महाराजांनी पेरियार सरोवराभोवतीची जंगले खाजगी राखीव म्हणून जाहीर केली. चहाच्या मळ्यांचा फैलाव रोखणे हा त्यामागील हेतू होता. त्या भागाला नेल्लिक्कंपट्टी राखीव असे म्हणत. १९५० मध्ये हा भाग वन्यजीव अभयारण्य म्हणून एकत्रित करण्यात आला. १९७८ मध्ये तो व्याघ्र प्रकल्प बनला. १९८२ मध्ये मुख्य भाग राष्ट्रीय उद्यान म्हणून अधिसूचित झाला. १९९१ मध्ये हे क्षेत्र प्रोजेक्ट एलिफंटमध्ये समाविष्ट झाले. २००७ आणि २०१२ मध्ये जवळची काही जंगले प्रकल्पात जोडली गेली. मुल्लापेरियार धरण १८९५ मध्ये बांधले गेले. या धरणामुळे पेरियार नदीवर मोठे सरोवर तयार झाले.

सरोवराच्या काठावर घनदाट जंगल आहे. सरोवराचे पाणी केरळ आणि तमिळनाडू या दोन्ही राज्यांना उपयोगी पडते. पाण्याच्या वाटपावरून दोन्ही राज्यांमध्ये दीर्घकाळ वाद आहे. हा वाद न्यायालयातही गेला आहे. पर्यटकांना सरोवरावर नौकेतून फिरता येते. नौकेतून किनाऱ्यावर येणारे हत्ती आणि पक्षी पाहता येतात. नौकाविहार हा येथील सर्वात लोकप्रिय अनुभव आहे. उद्यानाच्या बफर भागात सबरीमाला हे प्रसिद्ध तीर्थस्थान आहे. दरवर्षी लाखो भाविक येथे येतात. यामुळे वनविभागाला पर्यटन आणि धार्मिक गर्दी यांचे नियोजन करावे लागते. धरणाचे पाणी सिंचनासाठीही वापरले जाते. सरोवराच्या काठावर लहान नौका चालतात. मच्छिमार या पाण्यावर अवलंबून आहेत. सरोवराच्या पाण्याची पातळी पावसावर अवलंबून असते.

वन्यजीव आणि वनस्पती

पेरियार हे हत्तींसाठी देशातील महत्त्वाचे अधिवासस्थान आहे. उद्यानात वाघ, बिबट्या, गवा आणि सांबर मोठ्या संख्येने आहेत. सिंहपुच्छ माकड आणि निलगिरी लंगूर हे येथील खास प्राणी आहेत. येथे सुमारे ६६ प्रकारचे सस्तन प्राणी नोंदवले गेले आहेत. त्यांपैकी काही पश्चिम घाटातच आढळतात. पक्ष्यांच्या सुमारे ३२० प्रजाती येथे आहेत. पेरियार आणि पंबा या दोन नद्यांचा उगम याच भागात होतो. त्यामुळे या जंगलांचे जलसंधारणात मोठे महत्त्व आहे. दोन्ही नद्यांचे पाणी लाखो लोकांना उपयोगी पडते. फुलपाखरांच्या सुमारे १६७ प्रजातीही नोंदवल्या आहेत. सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर प्राणी यांची विविधताही मोठी आहे.

यामुळे हे उद्यान अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. पेरियारमधील हत्तींची संख्या मोठी आहे. उद्यान हत्तींच्या हालचालीसाठी महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. वाघांची गणना कॅमेरा ट्रॅपद्वारे केली जाते. २०१७ मध्ये संपूर्ण क्षेत्रात ३५ वाघ मोजले गेले. उद्यानातील दाट जंगलामुळे प्राणी पाहणे कठीण होते. म्हणूनच सरोवराकाठच्या मोकळ्या भागात निरीक्षण सोपे होते. उद्यानात सदाहरित आणि निमसदाहरित जंगले आहेत. या जंगलात उंच वृक्षांची घनता जास्त आहे. जंगलात बांबू आणि इतर औषधी वनस्पती आढळतात. काही वनस्पती फक्त पश्चिम घाटातच आढळतात. गवताळ कुरणे आणि जंगल असे दोन्ही प्रकार येथे आहेत. यामुळे वेगवेगळ्या प्राण्यांना आश्रय मिळतो.

भेट आणि पर्यटन

उद्यानात नौकाविहार हा पर्यटकांचा मुख्य आकर्षण आहे. जंगलात पायी फिरण्यासाठी वनविभागाची परवानगी लागते. सप्टेंबर ते मार्च हा काळ भेटीसाठी चांगला मानला जातो. उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता वाढते. पावसाळ्यात जंगलातील रस्ते अवघड होतात. उद्यानातील प्राण्यांना उन्हाळ्यात पाणी मिळावे म्हणून अनेक कृत्रिम पाणवठे तयार केले आहेत. सुमारे २८८ पाणवठे वनविभाग सांभाळतो. स्थानिक लोकांच्या सहभागातून पर्यटनाचे नियोजन होते. पर्यटकांना प्रवेशासाठी वनविभागाची परवानगी घ्यावी लागते. तिकीट थेक्कडी येथे मिळते. नौकाविहारासाठी आगाऊ नोंदणी करावी लागते. सकाळच्या फेऱ्यांना जास्त मागणी असते. जंगलात पायी फिरण्यासाठी मार्गदर्शक आवश्यक आहे.

काही मार्गांवर रात्रीचे शिबिरही होते. थेक्कडी हे पर्यटनाचे मुख्य केंद्र आहे. येथून सरोवराकडे जाण्याचा मार्ग आहे. पर्यटकांना मसाल्याच्या बागा पाहण्यासाठीही भेट दिली जाते. यामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला आधार मिळतो. उद्यानाच्या भेटीसाठी ऑनलाइन नोंदणी उपलब्ध आहे. गर्दीच्या दिवसांत आगाऊ नोंदणी आवश्यक आहे. उद्यानातील हवामान वर्षभर उबदार असते. पावसाळ्यानंतर जंगल अधिक हिरवे दिसते. त्या काळात धुके आणि ढग सरोवरावर दाटून येतात.

संरक्षणाचे उपाय

उद्यानाचा मुख्य भाग मानवी वस्तीपासून मुक्त आहे. यामुळे प्राण्यांना शांतता मिळते. उन्हाळ्यात कृत्रिम पाणवठे तयार केले जातात. यामुळे प्राण्यांची पाण्यासाठी होणारी गर्दी कमी होते. अतिपर्यटन टाळण्यासाठी प्रवेशाची संख्या मर्यादित ठेवली जाते. यामुळे जंगलावरील दबाव कमी राहतो. वनविभाग स्थानिक तरुणांना वनरक्षक म्हणून प्रशिक्षण देतो. यामुळे त्यांना नियमित उत्पन्न मिळते आणि जंगलाची देखभालही होते. पर्यटकांसाठी माहिती केंद्रेही चालवली जातात. उद्यानातील कचरा गोळा करण्याची व्यवस्था वनविभाग करतो. पर्यटकांना प्लास्टिकच्या पिशव्या आणण्यास मनाई आहे. नियम मोडल्यास दंड आकारला जातो.

स्थानिक समाज आणि महत्त्व

उद्यानाच्या जवळ अनेक गावे आहेत. या गावांतील लोक पूर्वी जंगलावर अवलंबून होते. पर्यटन सुरू झाल्यावर त्यांना नवे काम मिळाले. काही लोक मार्गदर्शक आणि नौकेवाले झाले. स्थानिक लोकांच्या सहभागातून काही उपक्रम चालतात. पेरियार हे दक्षिण पश्चिम घाटातील महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र आहे. येथील जंगल सतत आणि घनदाट आहे. म्हणून या जंगलाचे जलसंधारणात मोठे महत्त्व आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६