ओणम

ओणम हा केरळमधील सर्वात मोठा सांस्कृतिक उत्सव आहे. मल्याळम दिनदर्शिकेतील चिंगम महिन्यात हा दहा दिवसांचा कापणीचा उत्सव साजरा होतो आणि ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेनुसार तो सामान्यतः ऑगस्ट ते सप्टेंबरमध्ये येतो. अथम ते थिरुवोणम असा दहा दिवसांचा क्रम असतो आणि शेवटचा दिवस सर्वांत महत्त्वाचा मानला जातो. राजा महाबली आपल्या प्रजेला भेटायला परत येतो, अशी परंपरा या उत्सवामागे आहे. या उत्सवात पूक्कळम नावाची फुलांची रांगोळी, केळीच्या पानावरील ओणसद्या, वल्लमकळी नौकाशर्यत आणि पुलिकळी नृत्य ही वैशिष्ट्ये आहेत. मल्याळी प्रवासी समुदायांमुळे ओणम आता जगभरातील अनेक शहरांमध्येही साजरा होतो.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	कापणीचा उत्सव व सांस्कृतिक महोत्सव
धार्मिक/सांस्कृतिक पार्श्वभूमी	मल्याळी परंपरा; महाबली व वामनाची कथा; भाताची कापणी
मुख्य महिना (हिंदू/मल्याळम पंचांग)	चिंगम, थिरुवोणम नक्षत्र
मुख्य महिना (ग्रेगोरियन)	सामान्यतः ऑगस्ट ते सप्टेंबर
कालावधी	दहा दिवस (अथम ते थिरुवोणम)
प्रमुख प्रदेश	केरळ; मल्याळी समुदाय व जगभरातील प्रवासी मल्याळी
मुख्य विधी	पूक्कळम, ओणसद्या, वल्लमकळी, पुलिकळी, कैकोट्टिकळी
प्रसिद्ध खाद्यपदार्थ	ओणसद्येतील भाज्या, अवियल, थोरन, पायसम
दहावा दिवस	थिरुवोणम

महाबली व वामनाची कथा

परंपरेनुसार महाबली हा केरळचा असुर राजा होता. तो विष्णूचा भक्त आणि न्यायी शासक होता; त्याच्या कारकिर्दीत प्रजा सुखी होती. मात्र त्याच्या वाढत्या सामर्थ्याने देवतांची सत्ता धोक्यात आल्याने त्यांनी विष्णूकडे मदत मागितली.

विष्णूने वामन नावाच्या बटुगाचे रूप घेतले आणि महाबलीकडे तीन पावलांची जमीन मागितली. महाबलीने संमती दिल्यावर वामन विशाल रूप धारण करून दोन पावलांत पृथ्वी व आकाश व्यापले. तिसरे पाऊल ठेवण्यास जागा न राहिल्यावर महाबलीने आपले मस्तक अर्पण केले. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन विष्णूने त्याला वर्षातून एकदा आपल्या प्रजेला भेटण्याचा वर दिला, असे सांगितले जाते. त्या वार्षिक भेटीचेच प्रतीक म्हणून ओणम साजरा होतो.

दहा दिवसांचा क्रम

उत्सवाची सुरुवात अथम या दिवशी होते. पहिल्या दिवशी पिवळ्या फुलांचा पहिला थर पूक्कळममध्ये घातला जातो. त्यानंतर चिथिरा, चोडी, विशाकम, अनीझम, थ्रिकेटा, मूलम, पूरादम, उथ्रादम आणि शेवटी थिरुवोणम असे दिवस येतात.

प्रत्येक दिवसाला स्वतःचे महत्त्व आहे. विशाकमपासून ओणसद्येची तयारी सुरू होते, अनीझमच्या दिवशी पंबा नदीवरील नौकाशर्यतीचे आयोजन होते आणि पूरादमच्या दिवशी पूक्कळमच्या मध्यभागी महाबली व वामनाच्या प्रतिमा ठेवल्या जातात. उथ्रादम हा महाबलीच्या आगमनाच्या तयारीचा दिवस मानला जातो. थिरुवोणमच्या दिवशी घरासमोर सर्वांत मोठा पूक्कळम तयार होतो आणि भव्य ओणसद्या वाढली जाते.

पूक्कळम व घरसजावट

पूक्कळम म्हणजे फुलांची रांगोळी. घराच्या अंगणात किंवा दारासमोर जमिनीवर गोल आकारात फुलांचे थर रचले जातात. पहिल्या दिवशी एकच थर असतो आणि प्रत्येक दिवशी नवा थर वाढत जातो; थिरुवोणमच्या दिवशी तो दहा थरांचा होतो. दशपुश्पम, चेमंती, हिबिस्कस आणि इतर स्थानिक फुले यासाठी वापरली जातात.

घरांची स्वच्छता, नवीन कापड आणि दारावर आंब्याच्या पानांचे तोरण हे ओणमचे वैशिष्ट्य आहे. महिला कासवू साडी परिधान करतात आणि पुरुष मुंडू घालतात. मातीच्या मूर्ती, दिवे आणि फुलांच्या माळा यांनी घरे सजवली जातात.

ओणसद्या

थिरुवोणमच्या दिवशी केळीच्या पानावर वाढलेले भोजन म्हणजे ओणसद्या. यात साधारणपणे अकरा ते तेरा शाकाहारी पदार्थ असतात आणि ते ठराविक क्रमाने खाल्ले जातात. अवियल, थोरन, ओलन, कालन, एरिश्शेरी, पुलिश्शेरी, इंजिपुली, पचडी, खिचडी आणि पायसम हे प्रमुख पदार्थ होत.

पायसम सर्वांत शेवटी खाल्ला जातो आणि तो या भोजनाचा समारोप मानला जातो. ओणसद्या केवळ कुटुंबापुरती मर्यादित नसते; अनेक ठिकाणी मंदिरे, संस्था आणि सामूहिक कार्यक्रमांमध्ये मोठ्या प्रमाणात सद्या आयोजित केली जाते.

वल्लमकळी व लोककला

वल्लमकळी म्हणजे नौकाशर्यत. पंबा नदीवरील अरणमुला नौकाशर्यत सर्वांत प्रसिद्ध असून त्यात लांब व अरुंद नावा एकाच लयीत वल्हवल्या जातात. या शर्यतींना मोठ्या संख्येने प्रेक्षक जमतात आणि त्या उत्सवाचे प्रतीक बनल्या आहेत.

पुलिकळी किंवा वाघनृत्य हे त्रिशूर भागातील वैशिष्ट्य आहे; शरीरावर वाघाचे रंगकाम करून कलाकार ढोलाच्या तालावर नाचतात. कैकोट्टिकळी हे स्त्रियांचे फेरनृत्य, ओणथल्लू हा मल्लयुद्धाचा प्रकार आणि ओणप्पोट्टन हे मुखवट्यांचे नृत्य अशा अनेक लोककला ओणमच्या काळात सादर होतात. त्रिपुनिथुरा येथील अथचमयम ही मिरवणूक ओणम उत्सवाची औपचारिक सुरुवात मानली जाते.

सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व

ओणम हा केरळच्या सांस्कृतिक ओळखीचा केंद्रबिंदू आहे. १९६१ मध्ये केरळ सरकारने ओणमला राज्याचा अधिकृत उत्सव घोषित केल्याचे नोंदवले जाते आणि त्यानंतर हा उत्सव सार्वजनिक स्वरूपाचा बनला. समृद्धी, समता आणि राजाच्या कारकिर्दीतील सुबत्तेची आठवण हा उत्सव जपतो.

धार्मिक सीमा ओलांडून सर्व समुदाय या उत्सवात सहभागी होतात, हे ओणमचे वैशिष्ट्य मानले जाते. मल्याळी प्रवासी समुदायांमुळे ओणम आता जगभरातील अनेक शहरांमध्ये साजरा होतो. शाळा, कार्यालये आणि सामाजिक संस्था यांच्यातर्फे सांस्कृतिक कार्यक्रम, खेळ आणि सद्या यांचे आयोजन होते.

ओणमची तयारी

ओणमची तयारी आठवडाभर आधी सुरू होते. घरांची डागडुजी, स्वच्छता, नवीन पडदे व सजावटीचे साहित्य यांची खरेदी या काळात मोठ्या प्रमाणात होते. बाजारपेठांमध्ये फुले, फळे आणि पारंपरिक वस्त्रे यांची मागणी वाढते.

ओणक्कोडी म्हणजे ओणमनिमित्त कुटुंबातील सदस्यांना दिली जाणारी नवीन वस्त्रे. हे दान कुटुंबातील जेष्ठांकडून धाकट्यांना दिले जाते आणि ते आपुलकीचे प्रतीक मानले जाते. मुलांना खेळणी व मिठाई देण्याचीही परंपरा आहे.

कापणी व केरळची अर्थव्यवस्था

केरळची अर्थव्यवस्था भातशेती, नारळ, मसाले आणि मच्छीमारी यांवर आधारित आहे. चिंगम महिन्यातील भाताची कापणी हा ओणम उत्सवाचा शेतीविषयक आधार आहे. कुट्टनाड भागातील भातशेती समुद्रसपाटीपेक्षा कमी उंचीवरील जमिनीवर केली जाते आणि ती या प्रदेशाचे वैशिष्ट्य मानली जाते.

उत्सवाच्या काळात फळे, भाज्या, मिठाई आणि हस्तकला यांची विक्री वाढते. पर्यटन क्षेत्रालाही या काळात चालना मिळते आणि अनेक कुटुंबे सद्या व सांस्कृतिक कार्यक्रमांतून उत्पन्न मिळवतात. नौकाशर्यतींसाठी नावा तयार करणे व सजवणे हेही स्थानिक कारागिरीचे रूप आहे.

ओणमच्या काळात केरळभर सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. कथकली, ओट्टमथुळ्ळल आणि इतर पारंपरिक कलांचे प्रयोग या दिवसांत मोठ्या प्रमाणात सादर होतात. शाळा व महाविद्यालयांमध्ये पूक्कळम स्पर्धा व पारंपरिक वेशभूषा स्पर्धा होतात.

ओणमच्या निमित्ताने अनेक ठिकाणी रक्तदान, अन्नदान आणि वृक्षारोपण उपक्रम राबवले जातात. सामाजिक संस्था गरजू कुटुंबांना ओणसद्येचे भोजन पुरवतात.

केरळबाहेर राहणाऱ्या मल्याळी कुटुंबांमध्येही पूक्कळम व सद्या यांची परंपरा जपली जाते. मुंबई, दिल्ली, चेन्नई आणि परदेशातील शहरांमध्ये मल्याळी संघटना उत्सव आयोजित करतात.

पर्यटन क्षेत्रासाठी ओणम हा महत्त्वाचा हंगाम आहे. आलेप्पी, कुमारकोम व पंबा नदीच्या काठी होणाऱ्या नौकाशर्यती पाहण्यासाठी देश-विदेशातून पर्यटक येतात.

ओणमच्या काळात सरकारी कार्यालये व शाळांमध्ये सुट्ट्या असतात आणि कुटुंबे एकत्र येण्यासाठी हा काळ पसंत करतात. केरळमधील अनेक घरे पारंपरिक वास्तुरचनेची असून अंगण, पडवी आणि दार यांची स्वच्छता हा सणाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

ओणमच्या पदार्थांमध्ये नारळाचे दूध, कडीपत्ता आणि मोहरी यांचा वापर मोठ्या प्रमाणात होतो. प्रत्येक पदार्थाची चव वेगळी ठेवण्याकडे विशेष लक्ष दिले जाते.

ओणमची मिरवणूक, पूक्कळम स्पर्धा आणि नौकाशर्यती यांचे थेट प्रक्षेपण दूरचित्रवाणीवर होते. यामुळे केरळबाहेरच्या लोकांनाही उत्सव जवळून पाहता येतो.

ओणमच्या काळात स्थानिक हस्तकला, वस्त्रे आणि मसाल्यांची बाजारपेठ गजबजते. लहान व्यावसायिकांसाठी हा उत्पन्नाचा महत्त्वाचा काळ असतो.

ओणम हा समृद्धीचा सण मानला जातो; नवे धान्य, फळे आणि फुले यांच्या रूपात निसर्गाची देणगी घरात येते, असे त्याचे वर्णन केले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६