नोत्र-दाम दे पॅरी

नोत्र-दाम दे पॅरी हे फ्रान्सच्या पॅरी शहरातील सीन नदीकाठी असलेले प्रसिद्ध कॅथेड्रल आहे. बाराव्या शतकात, म्हणजे इ.स. ११६३ मध्ये या कॅथेड्रलच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. तेराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत हे बांधकाम सुरू राहिले. ही इमारत फ्रेंच गॉथिक वास्तुकलेचा एक प्रमुख नमुना मानली जाते. पॅरीच्या धार्मिक व सांस्कृतिक जीवनात या कॅथेड्रलला शतकानुशतके केंद्रीय स्थान राहिले आहे. १५ एप्रिल २०१९ रोजी या इमारतीला भीषण आग लागली आणि तिचा मध्यवर्ती काळा व शिखर जळून खाक झाले. पाच वर्षांच्या मोठ्या पुनर्बांधणी कार्यानंतर ७ डिसेंबर २०२४ रोजी कॅथेड्रल पुन्हा उघडण्यात आले. १९९१ मध्ये युनेस्कोने पॅरीच्या सीन नदीकाठच्या भागाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला; या भागात हे कॅथेड्रल येते.

माहिती

कॅथेड्रलच्या पश्चिमेकडील दोन मनोरे सुमारे ६९ मीटर उंच आहेत. मध्यभागी उभारलेले शिखर सुमारे ९६ मीटर उंचीचे होते; ते २०१९ च्या आगीत कोसळले आणि पुनर्बांधणीत पुन्हा उभारले गेले. इमारतीचा आराखडा लॅटिन क्रॉसच्या आकाराचा असून मध्यभागी रुंद नाफ, दोन्ही बाजूंना ट्रान्सेप्ट आणि पूर्वेस गोलाकार भाग आहे. पश्चिमेकडील दर्शनी भागावर तीन मोठी दरवाजे आणि त्यांच्यावर दोन गोलाकार काचेच्या खिडक्या आहेत. आतील भागात उंच कमानी, दगडी स्तंभ आणि रंगीत काचेची चित्रे यामुळे प्रकाशाचे विशिष्ट वातावरण तयार होते.

कॅथेड्रलच्या आवारात व इमारतीत मिळून सुमारे ६,५०० लोक बसू शकतात, असे अंदाज सांगतात. मनोऱ्यांवर जाण्यासाठी जिन्याची व्यवस्था आहे आणि तेथून पॅरी शहराचे विस्तीर्ण दृश्य दिसते. इमारतीच्या बाहेरील भिंतींवर बारक्या नक्षीखाली दगडी मूर्ती आहेत; यातील काही मूर्ती पुनर्बांधणीच्या काळात जीर्ण झाल्या होत्या व त्यांची दुरुस्ती करण्यात आली. संपूर्ण इमारतीचा परिसर सुमारे ५,५०० चौरस मीटरवर पसरलेला आहे.

इतिहास आणि बांधणी

११६३ मध्ये बिशप मॉरिस द सुली यांच्या पुढाकाराने या कॅथेड्रलचे बांधकाम सुरू झाले. त्या ठिकाणी आधी असलेली जुनी चर्च लहान पडत असल्यामुळे नवीन मोठी इमारत उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला. बांधकाम अनेक टप्प्यांत झाले; पूर्वेकडील भाग प्रथम पूर्ण झाला आणि नंतर नाफ व मनोरे उभारले गेले. सतराव्या व अठराव्या शतकात आतील सजावटीत बदल करण्यात आले. फ्रेंच क्रांतीच्या काळात इमारतीचे नुकसान झाले आणि तिचा वापर बदलला गेला.

एकोणिसाव्या शतकात इमारतीची दुरवस्था पाहून मोठ्या दुरुस्तीचे काम हाती घेण्यात आले. वास्तुविशारद युजीन व्हायोले-ले-दुक यांच्या देखरेखीत हे काम झाले आणि त्यांनी नवे शिखर उभारले. व्हिक्टर ह्युगो यांच्या कादंबरीमुळे या कॅथेड्रलकडे लोकांचे लक्ष वेधले गेले, असे साहित्यिक संदर्भांत नमूद केले जाते. विसाव्या शतकात इमारत पर्यटनाचे प्रमुख केंद्र बनली आणि २०१८ मध्ये ती फ्रान्समधील सर्वाधिक पाहिली जाणारी ऐतिहासिक इमारत ठरली.

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात इमारतीच्या काचेच्या खिडक्यांचे काही भाग सुरक्षिततेसाठी काढून ठेवले गेले होते, असे नोंदी सांगतात. १९९१ मध्ये जागतिक वारसा दर्जा मिळाल्यानंतर इमारतीच्या संवर्धनासाठी नियमित तपासणी व दुरुस्तीचे नियोजन सुरू झाले. २०१३ मध्ये कॅथेड्रलने आपल्या ८५० व्या वर्धापनदिनानिमित्त विशेष कार्यक्रम आयोजित केले होते.

गॉथिक वास्तुकला

या कॅथेड्रलची ओळख तिच्या कमानीच्या रचनेवरून होते. गॉथिक शैलीत वजन दगडी कमानींवरून बाहेरील आधारस्तंभांकडे वळवले जाते; यामुळे भिंती पातळ होतात आणि मोठ्या काचेच्या खिडक्यांना जागा मिळते. कॅथेड्रलच्या बाहेरील भागात उडत्या आधारस्तंभांच्या रांगा दिसतात. या रचनेमुळे इमारतीची उंची वाढवणे शक्य झाले आणि आतील भाग उंच व प्रकाशमान राहिला.

आतील भागात तीन मोठ्या गोलाकार काचेच्या खिडक्या आहेत; त्यांपैकी पश्चिमेकडील खिडकी तेराव्या शतकातील मानली जाते. या खिडक्यांतील रंगीत काचेवर बायबलमधील प्रसंग रेखाटलेले आहेत. कॅथेड्रलमध्ये मोठा पाईप ऑर्गन आहे आणि तो पुनर्बांधणीनंतर स्वच्छ करून पुन्हा वापरण्यात आला. दगडी भिंतींवर कोरलेल्या मूर्ती व नक्षीकामातून तत्कालीन धार्मिक विचारांचे प्रतिबिंब दिसते.

२०१९ ची आग

१५ एप्रिल २०१९ रोजी सायंकाळी कॅथेड्रलच्या छताजवळ आग लागली. आगीने तेराव्या शतकातील ओकच्या लाकडाची छत, ज्याला लोकप्रिय भाषेत जंगल असे म्हणतात, आणि मध्यवर्ती शिखर जळून खाक झाले. आगीच्या काळात काही मौल्यवान वस्तू व धार्मिक अवशेष सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आले. दगडी कमानीमुळे आतील भागाचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान टळले, असे अहवालांत नमूद केले आहे. आग विझवण्यासाठी अनेक तास लागले आणि मनोरे वाचवण्यात यश आले.

आगीमुळे आजूबाजूच्या परिसरात शिसे व विषारी धूळ पसरली होती, त्यामुळे स्वच्छतेचे मोठे काम करावे लागले. इमारतीतील मौल्यवान वस्तूंपैकी काहींना धुराचा परिणाम झाला, तर काही बाहेरील कलाकृतींचे नुकसान झाले. आगीनंतर काही महिने परिसर वाहतुकीसाठी बंद ठेवण्यात आला होता.

आगीनंतर काही दिवसांतच फ्रान्सच्या अध्यक्षांनी पाच वर्षांत इमारत पुन्हा उभारण्याचे लक्ष्य जाहीर केले. पुनर्बांधणीसाठी देश-विदेशांतून मोठ्या प्रमाणात देणग्या जमा झाल्या; सप्टेंबर २०२१ पर्यंत ८४ कोटी युरोंहून अधिक रक्कम जमा झाल्याची नोंद आहे. आगीची कारणे शोधण्यासाठी स्वतंत्र तपास सुरू झाला. या घटनेने जगभरातील ऐतिहासिक इमारतींच्या आगीपासून संरक्षणाच्या उपायांविषयी चर्चा सुरू झाली.

पुनर्बांधणी

पुनर्बांधणीचे काम अनेक टप्प्यांत विभागले गेले. सुरुवातीच्या टप्प्यात इमारतीची स्थिरता तपासणे, जळालेले दगड काढणे आणि मनोरे मजबूत करणे यावर भर देण्यात आले. त्यानंतर छताची लाकडी रचना पूर्वीच्या पद्धतीने उभारण्यात आली; यासाठी फ्रान्सभरातील शेकडो ओकची झाडे वापरण्यात आली. सुमारे दोन हजार कारागीर व तज्ञ या कामात सहभागी झाले.

शिखर ६ डिसेंबर २०२३ रोजी पुन्हा उभारण्यात आले आणि त्यावर नवीन सुवर्णमढवलेला कोंबडा ठेवण्यात आला. पुढील महिन्यांत छताचे तांब्याचे आवरण, पूर्वेकडील क्रॉस आणि मनोऱ्यातील घंटा पुन्हा बसवण्यात आल्या. आतील भागाची स्वच्छता व दुरुस्ती करून फरसबंदी व बैठकव्यवस्था नव्याने तयार करण्यात आली. ७ डिसेंबर २०२४ रोजी कॅथेड्रलची घंटा पुन्हा वाजली आणि मुख्य दरवाजे उघडण्यात आले; दुसऱ्या दिवशी नव्या वेदीच्या प्रतिष्ठापनेसह पहिली प्रार्थना झाली.

धार्मिक महत्त्व

कॅथेड्रल हे पॅरीच्या आर्चबिशपचे प्रमुख केंद्र आहे आणि तेथे नियमित प्रार्थना व धार्मिक विधी होतात. शतकांपासून येथे राजेशाही विधी, राष्ट्रीय स्मरणसोहळे आणि महत्त्वाचे धार्मिक समारंभ आयोजित केले जातात. पुनःप्रवेशानंतरही इमारतीचा वापर धार्मिक कार्यासाठी सुरू आहे, त्यामुळे पर्यटक व भाविक यांच्यासाठी वेगवेगळी वेळा निश्चित केली जाते.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

१९९१ मध्ये पॅरीच्या सीन नदीकाठच्या भागाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला; कॅथेड्रल या क्षेत्रातील प्रमुख स्मारकांपैकी एक आहे. आगीपूर्वी दरवर्षी सुमारे एक कोटी तीस लाख पर्यटक येथे भेट देत असत. पुनःप्रवेशानंतर भेटीसाठी आगाऊ नोंदणी आवश्यक करण्यात आली आहे. कॅथेड्रलच्या भोवतीचा परिसर व सीन नदीकाठ पायी फिरण्यासाठी अनुकूल असून जवळच अनेक ऐतिहासिक स्थळे आहेत.

पुनर्बांधणीनंतर आतील भाग अधिक प्रकाशमान झाला असून फरसबंदीवरील दगडी नक्षी पुन्हा स्पष्ट दिसते. भेट देण्यापूर्वी अधिकृत संकेतस्थळावर वेळा तपासणे आवश्यक ठरते, कारण धार्मिक विधींच्या वेळी प्रवेश बंद असतो. कॅथेड्रलच्या संवर्धनासाठी स्वतंत्र न्यास स्थापन करण्यात आला असून त्याच्याकडे देणगी व खर्चाचे नियोजन सोपवले आहे.

संदर्भ

1. नोत्र-दाम दे पॅरी — अधिकृत संकेतस्थळ
2. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — पॅरी, सीन नदीकाठ
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — नोत्र-दाम दे पॅरी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६