मणिपुरी नृत्य

मणिपुरी नृत्य हे मणिपूर राज्यातील शास्त्रीय नृत्यप्रकार आहे. याचे सर्वात प्रसिद्ध स्वरूप म्हणजे रासलीला. रासलीलेत राधा, कृष्ण आणि गोपींची कथा सादर होते. १८व्या शतकात राजा भाग्यचंद्र यांनी या नृत्याला व्यवस्थित रूप दिले. या नृत्याच्या हालचाली मंद आणि गोलाकार असतात. इतर शास्त्रीय नृत्यांप्रमाणे येथे घुंगरू वापरले जात नाहीत.

माहिती

रासलीला सामान्यतः रात्रभर चालते. ती नट संकीर्तनाने सुरू होते आणि पहाटेपर्यंत चालू राहते. स्त्रियांचा पोशाख वधूसारखा दिसतो. कुमिल हा बंदिस्त आकाराचा घागरा त्यात मुख्य आहे. रासलीला मंदिराच्या प्रांगणात किंवा रंगमंचावर सादर होते. पारंपरिक सादरीकरण रात्री आठ वाजता सुरू होऊन पहाटेपर्यंत चालते.

इतिहास आणि रासलीला

मणिपुरी नृत्याचे मूळ लाय हराओबा या जुन्या परंपरेत आहे. हा मेइती लोकांचा देवतांसाठीचा उत्सव आहे. यात स्थानिक दैवतांसाठी नृत्य केले जाते. १८व्या शतकात वैष्णव धर्म राजधर्म बनला. राजा भाग्यचंद्र यांनी कृष्णभक्तीला प्रोत्साहन दिले. त्यांनी कुंज रास, बसंत रास आणि महा रास या तीन रासलीलांची रचना केली. राजा भाग्यचंद्र यांनी कुमिल हा पोशाख तयार केला असे मानले जाते. पुढील राजांनी नित्य रास आणि पुंग चोलोम यांसारखे प्रकार विकसित केले. लाय हराओबा हा मेइती लोकांचा जुना उत्सव आहे. या उत्सवात स्थानिक दैवतांची पूजा होते.

या उत्सवात खंबा थोयबी हे नृत्य सादर होते. हे नृत्य खंबा आणि थोयबी या दोघांच्या प्रेमकथेवर आधारित आहे. उत्सवात अनेक दिवस नृत्य आणि गायन चालते. यामुळे मणिपुरी नृत्याची मूळ परंपरा जपली जाते. रासलीलेचे पाच प्रकार मानले जातात. त्यात कुंज रास, बसंत रास, महा रास, नित्य रास आणि दिवा रास यांचा समावेश होतो. कुंज रास, बसंत रास आणि महा रास या तीन प्रकारांची रचना राजा भाग्यचंद्र यांनी केली असे मानले जाते. पुढील राजांनी नित्य रास विकसित केला. प्रत्येक रास विशिष्ट हंगामाशी जोडलेला आहे.

बसंत रास वसंत ऋतूत सादर होतो. महा रास कार्तिक महिन्यात सादर केला जातो. रासलीलेपूर्वी नट संकीर्तन सादर होते. यात गायन आणि ढोल वाजवले जाते. २०१३ मध्ये युनेस्कोने मणिपूरच्या संकीर्तनाला जागतिक सांस्कृतिक वारशाचा दर्जा दिला. मणिपूरमध्ये संकीर्तन आणि नृत्य यांचा जवळचा संबंध आहे. सणासुदीला हे सादरीकरण मोठ्या प्रमाणात होते. मंदिरांमध्येही नियमित कार्यक्रम असतात. यामुळे ही कला दैनंदिन जीवनाचा भाग बनली आहे.

सादरीकरण

या नृत्यात शरीर वरून खाली अशा लहरीसारखे हलते. पाय जमिनीवर जोरात आपटले जात नाहीत. यामुळे नृत्य शांत आणि प्रवाही दिसते. रासलीलेत नर्तक्या वर्तुळात फिरतात. कृष्ण मध्यभागी उभा राहतो आणि गोपींशी संवाद साधतो. ही रचना भक्तीभाव दर्शवते. पुंग चोलोम हा पुरुषांचा ड्रमनृत्य आहे. यात नर्तक नाचतानाच ड्रम वाजवतात. यात उड्या आणि वेगवान हालचाली असतात. कर्ताल चोलोममध्ये झांजा वाजवत नृत्य केले जाते. पुंग चोलोम हा ड्रमनृत्याचा प्रकार आहे. यामुळे हे नृत्य ताकदीचे प्रदर्शन बनते. हा प्रकार सामान्यतः रासलीलेपूर्वी सादर होतो.

यामुळे प्रेक्षकांचे लक्ष वेधले जाते. रासलीलेत स्त्रिया गोपींच्या भूमिका करतात. कृष्णाची भूमिका सहसा स्त्रीच करते. पुंग चोलोममध्ये मात्र पुरुष सहभागी होतात. दोन्ही प्रकार मिळून संपूर्ण कार्यक्रम तयार होतो. आज सर्व भूमिकांसाठी दोन्ही लिंगांना प्रशिक्षण दिले जाते. या नृत्यात तीव्र हालचाली क्वचितच दिसतात. सर्व हालचाली गोल आणि मंद असतात. यामुळे हे नृत्य इतर शास्त्रीय नृत्यांपेक्षा वेगळे ठरते. प्रेक्षकांना ते शांत आणि सौम्य वाटते. नृत्याची सुरुवात मंद गतीने होते. पुढे गती वाढत जाते आणि शेवटी नृत्य वेगवान होते. गायक आणि वादक बाजूला बसतात. ते संपूर्ण सादरीकरणाला साथ देतात. प्रेक्षकांना कथेचा अर्थ गायनातून समजतो. पारंपरिक सादरीकरणात मध्येच थांबा नसतो. कार्यक्रम सलग चालू राहतो.

वाद्ये आणि पोशाख

पुंग हा मातीचा किंवा लाकडी ड्रम मुख्य तालवाद्य आहे. कर्ताल म्हणजे झांजा आणि पेना हे तारवाद्य येथे वापरले जाते. बासरी आणि हार्मोनियम सुरावट पुरवतात. गायक जयदेव, विद्यापती आणि चंडीदास यांच्या रचना गातात. रचना संस्कृत, ब्रज आणि मैथिली भाषांमध्ये असतात. स्त्रियांचा कुमिल घागरा लाकडी चौकटीवर तयार केलेला असतो. त्यावर सोनेरी आणि चांदीचे नक्षीकाम असते. वर पांढरा पारदर्शक पडदा घेतला जातो. यामुळे नर्तकी हवेत तरंगत असल्यासारखी दिसते. पुंग हे मुख्य तालवाद्य आहे. ते लाकूड आणि मातीपासून तयार केले जाते. कर्ताल म्हणजे झांजा. पेना हे तारवाद्य म्हणजे मणिपूरचे पारंपरिक साधन आहे. गायनात जयदेव आणि विद्यापती यांच्या रचना वापरल्या जातात. संगीत मंद आणि भक्तीभावाने भरलेले असते. त्यावर कापड ताणून शिवले जाते. आरसे आणि रंगीत दगडही लावले जातात. हा पोशाख तयार करण्यास अनेक दिवस लागतात. काही कुटुंबे हे काम पिढ्यानपिढ्या करत आहेत.

प्रशिक्षण

मणिपूरमध्ये अनेक गुरूकुल आणि संस्था आहेत. येथे पारंपरिक पद्धतीने प्रशिक्षण दिले जाते. विद्यार्थ्याला प्रथम पायाची हालचाल आणि हातांच्या मुद्रा शिकवल्या जातात. नंतर रासलीलेचा सराव सुरू होतो. आज दिल्लीतही मणिपुरी नृत्याच्या संस्था आहेत. तेथेही पारंपरिक शैली जपली जाते.

आजची स्थिती

संगीत नाटक अकादमीने मणिपुरी नृत्याला शास्त्रीय मान्यता दिली आहे. रासलीला आजही श्री श्री गोविंदजी मंदिरात सादर होते. मंदिरातील सादरीकरणाला धार्मिक महत्त्व आहे. बाहेर रंगमंचावरही कार्यक्रम होतात. आज पुरुष आणि स्त्रिया दोघेही या नृत्याचा अभ्यास करतात. नव्या पिढीने पारंपरिक रचना जपल्या आहेत. परदेशातही या नृत्याचे वर्ग सुरू झाले आहेत. मणिपूरमध्ये सणासुदीला हे नृत्य घराघरात सादर होते. यामुळे कलेचा आधार रुंद राहतो.

संदर्भ

1. संगीत नाटक अकादमी — मणिपुरी नृत्य
2. Encyclopaedia Britannica — Manipuri dance
3. Sahapedia — मणिपुरी नृत्य
4. UNESCO — Sankirtana of Manipur
5. Incredible India — मणिपूर

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६