मानस राष्ट्रीय उद्यान

मानस राष्ट्रीय उद्यान हे आसाम राज्यातील चिरांग आणि बक्सा जिल्ह्यांत आहे. ते पूर्व हिमालयाच्या पायथ्याशी वसलेले आहे आणि उत्तरेला भूतानच्या सीमेला लागून आहे. १९२८ मध्ये या भागाला अभयारण्याचा दर्जा मिळाला होता. १९८५ मध्ये युनेस्कोने या भागाला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले. १९९० मध्ये काही जवळची जंगले जोडून मानस राष्ट्रीय उद्यान तयार झाले. उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे ९५० चौरस किलोमीटर आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
राज्य	आसाम
जिल्हे	चिरांग व बक्सा
स्थापना	१९९० (राष्ट्रीय उद्यान)
जागतिक वारसा दर्जा	१९८५
क्षेत्रफळ	सुमारे ९५० चौरस किमी
जागतिक वारसा क्षेत्र	सुमारे ३९,१०० हेक्टर
प्रमुख प्राणी	पिग्मी हॉग, सुवर्ण लंगूर, एकशिंगी गेंडा, वाघ, जंगली रेडा
प्रमुख नदी	मानस
उत्तम हंगाम	नोव्हेंबर ते एप्रिल

मानस नदी उद्यानातून वाहते आणि पुढे ब्रह्मपुत्रेला मिळते. ही नदी भारत आणि भूतानची सीमाही ठरवते. उद्यान हे मोठ्या व्याघ्र प्रकल्पाचा मुख्य भाग आहे. तो प्रकल्प सुमारे २,८३,७०० हेक्टर क्षेत्रात पसरलेला आहे. उद्यानाच्या जवळचे बारपेटा रोड हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. गुवाहाटी विमानतळ येथून सुमारे १४० किलोमीटर अंतरावर आहे.

इतिहास

१९२८ मध्ये मानस वन्यजीव अभयारण्य जाहीर झाले. त्यावेळी त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ३९१ चौरस किलोमीटर होते. पूर्वी हा भाग स्थानिक राजांनी शिकारीसाठी वापरला होता. १९८५ मध्ये युनेस्कोने या भागाला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता दिली. १९८९ मध्ये मानस जीवमंडल राखीव क्षेत्र जाहीर झाले. १९९० मध्ये काही राखीव वने जोडून राष्ट्रीय उद्यान तयार झाले. १९९२ मध्ये शिकार आणि हिंसाचारामुळे युनेस्कोने हे स्थळ धोक्यातील यादीत टाकले. सुधारणेनंतर २१ जून २०११ रोजी ते यादीतून काढले गेले. १९२८ पूर्वी या भागात दोन राखीव वने होती. त्यांना मानस राखीव वन आणि उत्तर कामरूप राखीव वन असे म्हणत असत. पुढे ही वने एकत्र करून अभयारण्य तयार झाले. स्थानिक राजे या भागात शिकारीसाठी येत असत.

वन्यजीव

मानस हे जगातील पिग्मी हॉगचे एकमेव ज्ञात अधिवासस्थान मानले जाते. हा प्राणी अतिशय लहान आणि दुर्मीळ आहे. सुवर्ण लंगूर, हिस्पिड हेअर आणि आसाम छतावाले कासव हेही येथे आढळतात. उद्यानात एकशिंगी गेंडा, वाघ, हत्ती आणि जंगली रेडा आहेत. येथील जंगली रेड्यांची प्रजाती शुद्ध मानली जाते. बंगाल फ्लोरिकन हा दुर्मीळ पक्षीही येथे आढळतो. येथे सुमारे ६० प्रकारचे सस्तन प्राणी आणि ५०० प्रजातींचे पक्षी नोंदवले गेले आहेत. गवताळ कुरणे आणि घनदाट जंगले अशा दोन्ही अधिवासांमुळे जैवविविधता वाढली आहे. उद्यानात सुमारे ६० प्रकारचे सस्तन प्राणी आहेत.

पक्ष्यांच्या सुमारे ५०० प्रजाती नोंदवल्या आहेत. गवताळ भागात गेंडा आणि जंगली रेडा राहतात. जंगलात लंगूर आणि हूलॉक गिबन आढळतात. अनेक प्राणी भारतातील दुर्मीळ यादीत आहेत. यामुळे या उद्यानाचे जागतिक महत्त्व वाढले आहे. उद्यानातील गवताळ भाग मोठे आहेत. येथे उंच गवत आणि दलदलीचे भाग आहेत. या भागात पिग्मी हॉग आणि बंगाल फ्लोरिकन राहतात. गवताच्या आश्रयामुळे ते शिकाऱ्यांपासून वाचतात. दरवर्षी नदीच्या पुरामुळे गवताळ भाग नव्याने तयार होतात. यामुळे या भागातील जैवविविधता टिकते. उद्यानातील कुरणे आणि जंगले यांच्या सीमेवर अनेक प्राणी फिरतात. यामुळे एकाच ठिकाणी वेगवेगळ्या प्रकारचे प्राणी पाहता येतात. पक्षी पाहण्यासाठी हिवाळा चांगला काळ मानला जातो.

नदी आणि परिसर

मानस नदी उद्यानाच्या पश्चिम भागातून वाहते. ती ब्रह्मपुत्रेची मोठी उपनदी आहे. मैदानात येताना ती दोन शाखांमध्ये विभागते. नदी भारत आणि भूतान यांची सीमा ठरवते. उत्तरेला भूतानमधील रॉयल मानस राष्ट्रीय उद्यान आहे. दोन्ही बाजूंचे जंगल एकमेकांना जोडलेले आहे. पावसाळ्यात नदीला मोठा पूर येतो. यामुळे उद्यानातील रस्ते आणि पूल वाहून जातात. म्हणूनच या काळात पर्यटकांना प्रवेश दिला जात नाही. उद्यानात गवताळ कुरणे आणि घनदाट जंगले असे दोन मुख्य भाग आहेत. या दोन्हींमुळे वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्राण्यांना आश्रय मिळतो. पाणी जंगलातील मोकळ्या भागात पसरते.

यामुळे गाळ आणि पोषक द्रव्ये जमिनीत मिसळतात. पुढील वर्षी गवत अधिक चांगले वाढते. म्हणून पावसाळ्यात पर्यटकांना प्रवेश दिला जात नाही. यामुळे संरक्षणाचे क्षेत्र वाढले. या राखीव क्षेत्रात उद्यान आणि जवळची जंगले दोन्ही येतात. स्थानिक लोकांच्या वापराचाही विचार यात केला जातो. भूतानमधील उद्यानाशी सहकार्य केले जाते. प्राण्यांच्या हालचाली दोन्ही देशांत होत असल्यामुळे हे आवश्यक आहे.

संरक्षणाची आव्हाने

पूर्वीच्या काळात शिकार आणि अशांततेमुळे प्राण्यांची संख्या घटली. गेंडे पूर्णपणे नाहीसे झाले होते. पुढे पुनर्स्थापनेचे कार्य सुरू झाले. २००७ नंतर गेंडे पुन्हा आणले गेले. पिग्मी हॉगसाठी स्वतंत्र प्रजनन कार्यक्रम चालतो. २०२४ मध्ये काही पिग्मी हॉग जंगलात सोडले गेले. उद्यानाच्या सीमेवरच्या गावांतील लोकांचा उदरनिर्वाह जंगलावर अवलंबून आहे. म्हणून संरक्षण आणि स्थानिक गरजा यांचा समतोल साधणे आवश्यक ठरते. यासाठी समुदाय आधारित कार्यक्रम राबवले जातात.

भेट आणि पर्यटन

उद्यान नोव्हेंबर ते एप्रिल या काळात भेटीसाठी योग्य असते. मे ते सप्टेंबर या काळात पावसामुळे प्रवेश बंद असतो. पर्यटकांना जीप सफारी आणि हत्ती सफारीतून उद्यान पाहता येते. भुयानपाडा आणि बन्सबारी हे मुख्य भाग आहेत. मानस नदीत राफ्टिंगची सोयही आहे. १९९० च्या दशकातील अशांततेनंतर उद्यानाची स्थिती सुधारली आहे. गेंड्यांची पुन्हा स्थापना २००७ नंतर झाली. स्थानिक समुदायांना संरक्षणात सहभागी करून घेण्यावर भर दिला जातो. पक्षी पाहण्यासाठीही पर्यटक येतात. उद्यानात राहण्यासाठी मर्यादित सुविधा आहेत. जवळच्या बारपेटा रोड येथे निवासाची सोय मिळते. पर्यटकांना वनविभागाची परवानगी घ्यावी लागते. सफारीसाठी आगाऊ नोंदणी करावी लागते. सकाळ आणि संध्याकाळ अशा दोन वेळा सफारी होते. हत्ती सफारीची सोयही काही भागात आहे. उद्यानात राहण्याची सुविधा मर्यादित आहे. म्हणून पर्यटक बारपेटा रोड येथे मुक्काम करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६